Phần lớn đá quý đã mài như corundum, beryl, thạch anh, garnet không bị độ ẩm làm hỏng; thứ chịu thiệt trong mùa nồm là giấy gói, nhãn, hộp, sổ hồ sơ và một nhóm nhỏ khoáng vật nhạy ẩm như pyrite, marcasite hay các khoáng vật tan trong nước. Giữ tủ đá khô qua mùa nồm vì thế chủ yếu là giữ cho hồ sơ và đồ đựng không mục, và tách riêng những mẫu thật sự sợ ẩm.
Nồm là hiện tượng quen thuộc ở miền Bắc vào cuối đông, đầu xuân, khi không khí ẩm gần bão hoà gặp tường, nền và đồ vật còn lạnh, khiến hơi nước đọng lại khắp nơi. Miền Trung và miền Nam có mùa mưa ẩm kéo dài, còn nhà gần biển thêm hơi muối. Bài này đi qua những gì hỏng trong một tủ đá rời, khoáng vật nào cần lưu ý, và các bước giữ khô cụ thể.
Trong một tủ đá rời, thứ gì sợ ẩm
Đá đã mài phổ biến trong bộ sưu tập như sapphire, ruby, spinel, garnet, tourmaline, aquamarine, thạch anh có cấu trúc chặt, không hút nước, và gần như không bị ảnh hưởng bởi độ ẩm không khí. Một viên sapphire nằm qua mười mùa nồm vẫn là viên sapphire như cũ. Điều này giúp người sưu tầm bớt lo, nhưng cũng dễ khiến họ chủ quan với những thứ khác trong tủ.
Thứ chịu thiệt đầu tiên là giấy. Giấy gói đá hút ẩm, nhăn, mềm, có thể lên mốc lấm tấm; lớp lót bên trong dính vào nhau. Nhãn viết tay bằng mực không bền nước sẽ lem, có khi mất hẳn số hiệu. Sổ hồ sơ giấy cất trong cùng tủ cũng chung số phận. Một mùa nồm nặng có thể biến một tủ đá có hồ sơ gọn gàng thành một tủ đá mất nhãn.
Thứ hai là đồ đựng. Hộp gỗ có thể mốc, hộp giấy mềm và biến dạng, nỉ lót hấp hơi ẩm và có mùi. Hộp nhựa kín nếu đóng nắp lúc không khí đang ẩm sẽ nhốt hơi ẩm bên trong; khi nhiệt độ giảm ban đêm, hơi nước đọng lại thành giọt trên thành hộp. Cuối cùng mới là một nhóm nhỏ khoáng vật thật sự nhạy ẩm, cần cách giữ riêng.
Khoáng vật và vật liệu cần lưu ý trong mùa ẩm
Bảng dưới gom những mẫu thường gặp trong bộ sưu tập đá và khoáng vật mà tài liệu bảo quản hay nhắc tới khi nói về độ ẩm. Mức độ nhạy khác nhau theo từng mẫu.
| Mẫu | Điều có thể xảy ra khi ẩm | Cách giữ |
|---|---|---|
| Pyrite, marcasite | Phân huỷ dần, xuất hiện bột trắng hoặc vàng, có mùi lưu huỳnh, có thể sinh axit làm hỏng nhãn và hộp | Giữ khô hẳn, hộp riêng có hút ẩm, kiểm tra thường xuyên |
| Khoáng vật tan trong nước như halite (muối mỏ) | Hút ẩm, chảy nước, mất hình dạng | Hộp kín có hút ẩm, không để ngoài không khí |
| Opal | Ít sợ ẩm, nhưng sợ khô đột ngột và nhiệt; lo ngại chủ yếu là thay đổi lớn | Giữ ở điều kiện ổn định, không đặt sát gói hút ẩm mạnh |
| Ngọc trai, san hô, hổ phách | Vật liệu hữu cơ, bề mặt dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường | Túi vải mềm hoặc hộp riêng, nơi ổn định |
| Đá xốp như ngọc lam, chrysocolla | Hấp thụ chất bẩn theo hơi ẩm, có thể đổi sắc | Hộp riêng, tránh môi trường có mùi, khói |
| Mẫu có đá mẹ bở, đất sét | Mềm ra, bở vụn | Hộp riêng có đế đỡ, hạn chế cầm |
Nếu bộ sưu tập chỉ gồm đá đã mài phổ biến, phần việc chống ẩm chủ yếu dành cho giấy, nhãn và hộp. Nếu có mẫu khoáng vật như pyrite hay halite, những mẫu đó cần chế độ riêng.
Pyrite: mẫu cần để mắt nhất trong mùa nồm
Hiện tượng. Người sưu tầm khoáng vật hay nói tới "bệnh pyrite": trong không khí ẩm, một số mẫu pyrite và nhất là marcasite bị oxy hoá dần, bề mặt nổi bột màu trắng hoặc vàng nhạt, mẫu nứt và vỡ vụn. Không phải mẫu nào cũng bị, và tốc độ khác nhau tuỳ cấu trúc, nhưng một khi đã bắt đầu thì thường lan rộng.
Ảnh hưởng tới mẫu khác. Quá trình này có thể sinh ra axit, làm hỏng giấy nhãn, hộp giấy và có khi ảnh hưởng tới mẫu nằm cạnh. Vì thế, mẫu pyrite không nên nằm chung hộp với mẫu khác, và hộp của nó nên được kiểm tra thường xuyên hơn.
Dấu hiệu sớm. Bột mịn trên bề mặt hoặc đáy hộp, mùi hăng như lưu huỳnh khi mở hộp, nhãn giấy bên cạnh ố vàng hay giòn bất thường. Thấy dấu hiệu, tách mẫu ra ngay, giữ khô, và hỏi người có kinh nghiệm bảo quản khoáng vật.
Đá có vảy pyrite. Lapis lazuli có vảy pyrite, thạch anh có bao thể pyrite thường ổn định hơn mẫu pyrite khối, vì pyrite được bao bọc. Vẫn nên giữ khô như mọi mẫu khác.
Giữ tủ đá khô qua mùa nồm
Không cần thiết bị phức tạp. Những bước dưới đây đủ cho phần lớn tủ đá rời trong nhà:
- Đặt một ẩm kế nhỏ trong tủ để biết độ ẩm thật, thay vì đoán. Theo dõi vài tuần để biết tủ nhà mình ẩm tới đâu trong mùa nồm.
- Đặt gói hút ẩm loại hạt silica gel trong tủ và trong những hộp kín chứa mẫu nhạy ẩm. Chọn loại có hạt đổi màu khi đã no ẩm để biết lúc cần thay hoặc sấy lại theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Trong những ngày nồm nặng, hạn chế mở tủ. Mỗi lần mở là một lần không khí ẩm tràn vào.
- Nếu phòng có máy hút ẩm hoặc điều hoà có chế độ hút ẩm, bật trong những ngày nồm, đóng cửa phòng. Tủ đá nằm trong phòng khô sẽ khô theo.
- Đặt tủ xa tường ngoài, xa nền nhà, xa cửa sổ. Tường và nền là nơi hơi nước đọng nhiều nhất trong mùa nồm.
- Không đóng nắp hộp kín ngay sau khi mở trong không khí ẩm. Nếu phải mở, để hộp và gói hút ẩm cùng trong tủ một lúc rồi mới đóng.
- Sau mùa nồm, mở kiểm tra giấy gói và nhãn, thay những tờ bị ẩm, mốc; sấy hoặc thay gói hút ẩm.
Không dùng máy sấy tóc thổi nóng vào đá hay giấy gói để làm khô nhanh. Nhiệt đột ngột có thể gây hại cho những viên nhạy nhiệt, và gió mạnh dễ thổi bay đá nhỏ.
Nhãn và sổ hồ sơ: phần cần bảo vệ trước tiên
Vì đá ít sợ ẩm mà giấy thì sợ, phần cần bảo vệ trước tiên trong mùa nồm chính là hồ sơ. Nhãn viết bằng mực gốc sắc tố, loại ghi bền nước, chịu ẩm tốt hơn nhiều so với mực bút bi thông thường hay bút dạ gốc nước. Nếu nhãn hiện tại viết bằng mực dễ lem, mùa khô là lúc nên viết lại.
Sổ hồ sơ giấy không nên cất trong cùng tủ với đá nếu tủ không có hút ẩm. Một hộp tài liệu kín có gói hút ẩm, đặt ở phòng khô hơn, là chỗ tốt hơn. Bản số của sổ và ảnh hồ sơ cũng nên được sao lưu trước mùa nồm, phòng khi bản giấy gặp sự cố.
Giấy gói đá nên là loại có lớp lót trơn, ít bám dính khi ẩm. Khi thay giấy gói bị ẩm, chép lại số hiệu cẩn thận từ gói cũ sang gói mới, đối chiếu với sổ, rồi mới bỏ gói cũ. Thay gói từng viên một, không mở cả ngăn cùng lúc, để không nhầm lẫn.
Khi tủ đá đã lỡ bị ẩm: làm gì sau mùa nồm
Nếu sau mùa nồm bạn mở tủ và thấy giấy gói nhăn, có đốm mốc, hộp có giọt nước đọng, đừng vội vàng dọn cả tủ trong một buổi. Hãy chọn một ngày khô ráo, làm việc trong phòng có hút ẩm, và xử lý từng ngăn một. Lấy từng gói ra, mở trên khay, đối chiếu số hiệu với sổ trước khi làm gì khác. Thứ tự này đảm bảo dù giấy có hỏng tới đâu, bạn vẫn không mất nhận dạng của viên đá.
Với đá cứng, lau nhẹ bằng khăn mềm khô là đủ; nếu có vết bẩn bám do giấy mốc, có thể rửa bằng nước ấm pha chút xà phòng trung tính rồi lau khô ngay, miễn là loài đá đó chịu được nước và không có khe nứt được lấp. Với đá xốp, đá hữu cơ, đá đã xử lý lấp khe, chỉ lau khô, không rửa. Giấy gói, nhãn bị mốc thay mới hoàn toàn; hộp gỗ, nỉ lót bị mốc nên thay hoặc phơi khô kỹ trước khi dùng lại.
Sau khi xử lý, ghi vào sổ hồ sơ ngày kiểm tra và những gì đã thay, kèm độ ẩm đo được nếu có. Lần sau, bạn sẽ biết tủ nhà mình cần bắt đầu chống ẩm từ khi nào, cần thêm gói hút ẩm ở ngăn nào. Một mùa nồm làm hỏng giấy gói không phải là thảm hoạ, miễn là nó dạy bạn chuẩn bị tốt hơn cho mùa sau.
Nhà gần biển và mùa mưa phía Nam
Không chỉ miền Bắc mới có chuyện ẩm. Ở nhà gần biển và trong mùa mưa kéo dài, vài điểm cần chú ý thêm:
- Hơi muối. Không khí gần biển mang muối, có thể đóng lớp mỏng trên bề mặt đồ vật. Đá cứng chỉ cần lau, nhưng mẫu kim loại tự nhiên, khoáng vật có sắt và hộp kim loại dễ bị ăn mòn hơn.
- Ẩm kéo dài thay vì đột ngột. Mùa mưa phía Nam ẩm kéo dài nhiều tháng; gói hút ẩm nhanh no hơn, cần kiểm tra thường xuyên hơn.
- Côn trùng và nấm mốc. Môi trường nóng ẩm thuận lợi cho nấm mốc trên giấy, gỗ và nỉ. Hộp nhựa và giấy chất lượng tốt bền hơn trong điều kiện này.
- Điều hoà bật tắt. Phòng có điều hoà bật ban ngày, tắt ban đêm làm nhiệt độ dao động, dễ gây đọng hơi nước trong hộp kín. Tủ đá nên đặt ở phòng có nhiệt độ ổn định hơn.
Nguyên tắc chung vẫn giống mùa nồm: biết độ ẩm thật bằng ẩm kế, giữ hồ sơ khô, tách riêng mẫu nhạy ẩm, và kiểm tra định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Đá quý có bị mốc không?
Đá đã mài phổ biến không bị mốc theo nghĩa nấm mọc trong đá. Mốc có thể mọc trên bụi bẩn bám bề mặt, trên giấy gói, nhãn hay lớp lót hộp. Lau sạch đá trước khi cất và thay giấy gói bị ẩm là đủ ngăn chuyện này.
Có nên để gói hút ẩm trong từng giấy gói đá không?
Không cần với đá cứng thông thường. Gói hút ẩm đặt trong tủ hoặc trong hộp chứa nhiều giấy gói là đủ. Chỉ những mẫu thật sự nhạy ẩm như pyrite hay halite mới cần hộp riêng có hút ẩm riêng.
Opal có nên để cạnh gói hút ẩm không?
Nhiều tài liệu khuyên giữ opal ở điều kiện ổn định, tránh cả nóng lẫn khô đột ngột, nên thường không đặt opal sát gói hút ẩm mạnh trong hộp kín nhỏ. Hãy cất opal ở hộp riêng, trong tủ có độ ẩm vừa phải và ổn định.
Mẫu pyrite đã có bột trắng thì làm gì?
Tách mẫu ra khỏi bộ, giữ khô, không rửa nước. Bột trắng là sản phẩm của quá trình phân huỷ, có thể có tính axit, nên đeo găng tay khi cầm và rửa tay sau đó. Với mẫu có giá trị với bạn, hỏi người làm bảo quản khoáng vật về cách xử lý tiếp.
Có cần tủ chống ẩm điện tử không?
Không bắt buộc. Tủ chống ẩm tiện cho bộ sưu tập lớn hoặc nhà rất ẩm, nhưng phần lớn tủ đá rời giữ được khô nhờ phòng có hút ẩm, gói silica gel và thói quen hạn chế mở tủ ngày nồm. Hãy bắt đầu bằng ẩm kế để biết mình có thật sự cần hay không.