Phần lớn viên đá được rao là “alexandrite” ở các chợ đá du lịch, tiệm lưu niệm và trên mạng với giá mềm là corundum tổng hợp pha vanadi, làm bằng phương pháp Verneuil; nó đổi từ xám lam hoặc tím lam dưới ánh ngày sang tím hồng dưới đèn sợi đốt, nhưng về khoáng vật thì là sapphire tổng hợp, không phải chrysoberyl. Alexandrite thật, dù tự nhiên hay tổng hợp, là chrysoberyl chứa crôm và thường đổi từ lục sang đỏ tía.
Nhầm lẫn này đã tồn tại gần một thế kỷ và vẫn tiếp diễn vì hai lý do: hiệu ứng đổi màu nhìn rất ấn tượng với người không quen, và tên alexandrite có sức hút. Bài này giải thích vì sao một viên đá đổi màu, các họ đá đổi màu tổng hợp hay gặp, và những câu nên hỏi để gọi đúng tên món hàng. Bài cách chọn alexandrite tự nhiên đã có ở trang chuyên về đá quý màu; ở đây góc nhìn là đá tổng hợp.
Vì sao một viên đá đổi màu theo nguồn sáng
Ánh sáng ban ngày có nhiều phần lam và lục; ánh đèn sợi đốt hay ánh nến nghiêng hẳn về phía đỏ và vàng. Mắt ta tự cân lại, nên tờ giấy trắng vẫn trông trắng dưới cả hai nguồn. Nhưng một viên đá có kiểu hấp thụ đặc biệt sẽ “bị lộ” khi đổi đèn.
Đá đổi màu hấp thụ mạnh một vùng ở giữa phổ, thường quanh vùng vàng, và để lọt hai cửa sổ: một ở phía lam lục, một ở phía đỏ. Hai cửa sổ này được cân bằng gần như ngang nhau. Dưới ánh ngày giàu lam lục, cửa sổ lam lục thắng và viên đá trông lục hoặc lam. Dưới đèn sợi đốt giàu đỏ, cửa sổ đỏ thắng và viên đá ngả đỏ tía.
Trong alexandrite, crôm tạo ra kiểu hấp thụ ấy. Trong corundum đổi màu tổng hợp, vanadi làm việc tương tự nhưng vị trí dải hấp thụ khác, nên cặp màu khác: lam xám hoặc lam tím sang tím hồng, ít khi có sắc lục thật sự. Người quen mắt nhận ra ngay sự khác biệt về cặp màu, trước cả khi đo đạc.
Lưu ý là đèn LED trắng ngày nay có phổ rất khác nhau tuỳ loại. Dưới một số đèn LED, hiệu ứng đổi màu yếu hơn hoặc lạ hơn so với dưới đèn sợi đốt cổ điển. Khi xem đá đổi màu, người giám định thường dùng hai nguồn sáng chuẩn để so cho công bằng.
Các họ đá đổi màu, tự nhiên và tổng hợp
Bảng dưới gom những vật liệu có hiệu ứng đổi màu hay gặp. Cặp màu là xu hướng thường thấy, từng viên có thể khác.
| Vật liệu | Nguồn gốc | Chất gây đổi màu | Cặp màu thường gặp |
|---|---|---|---|
| Alexandrite (chrysoberyl) | Tự nhiên | Crôm | Lục hoặc lục lam sang đỏ tía |
| Alexandrite tổng hợp | Flux, kéo tinh thể, nóng chảy vùng | Crôm | Như alexandrite tự nhiên, thường đậm và sạch |
| Corundum đổi màu tổng hợp | Verneuil | Vanadi | Lam xám, lam tím sang tím hồng |
| Sapphire đổi màu tự nhiên | Tự nhiên | Crôm, sắt, titan, vanadi tuỳ viên | Lam sang tím |
| Spinel đổi màu tổng hợp | Verneuil hoặc flux | Coban, crôm… | Lam sang tím |
| Garnet đổi màu | Tự nhiên | Crôm, vanadi | Lục lam, lam xám sang đỏ tía |
| Thuỷ tinh đổi màu | Nhân tạo | Đất hiếm như neodymi | Tím hồng sang lam nhạt |
Bảng cho thấy “đổi màu” là một hiện tượng, không phải tên một loài đá. Một viên đá đổi màu có thể thuộc bảy nhóm khác nhau, giá trị và độ bền rất khác nhau. Gọi mọi viên đá đổi màu là alexandrite cũng như gọi mọi viên đá đỏ là ruby.
Lịch sử một cái tên bị mượn
Alexandrite được phát hiện ở dãy Ural vào thế kỷ 19. Câu chuyện phổ biến kể rằng đá được đặt tên theo hoàng tử Alexander, người về sau trở thành Sa hoàng Alexander II, và hai màu lục đỏ trùng với màu quân phục của nước Nga thời ấy. Dù chi tiết được kể lại thế nào, cái tên đã gắn với hình ảnh một viên đá hiếm, cao sang.
Khi corundum tổng hợp pha vanadi xuất hiện vào đầu thế kỷ 20, nó được bán rất sớm dưới tên “alexandrite tổng hợp” hoặc đơn giản là “alexandrite”, dù không phải chrysoberyl. Tên gọi này đi theo món đồ qua nhiều thế hệ. Rất nhiều nhẫn “alexandrite” trên đồ cũ, đồ kỷ niệm, quà lưu niệm của nhiều nước thực ra là corundum đổi màu tổng hợp.
Ở Việt Nam, cái tên này đi kèm thêm những biến thể như “đá alexandrite Nga”, “đá đổi màu Nga”, “alexandrite nhân tạo” trên các món nhẫn, mặt dây làm quà. Những chữ ấy nghe có vẻ trung thực vì có chữ nhân tạo hay địa danh, nhưng vẫn gợi sai loài khoáng vật. Một món đồ cũ trong nhà được gọi là alexandrite từ thời ông bà rất có thể thuộc nhóm này; điều đó không làm món đồ mất giá trị kỷ niệm, chỉ cần gọi lại cho đúng khi ghi chép.
Các bộ quy tắc gọi tên đá quý quốc tế yêu cầu gọi đúng loài và ghi rõ tổng hợp. Theo cách gọi đó, viên đá kia là “sapphire tổng hợp đổi màu” hoặc “corundum tổng hợp đổi màu”, còn chữ alexandrite chỉ dành cho chrysoberyl chứa crôm, dù tự nhiên hay tổng hợp.
Phân biệt corundum đổi màu tổng hợp với alexandrite
Cặp màu. Alexandrite thường có sắc lục hoặc lục lam rõ ở ánh ngày. Corundum vanadi thường lam xám, lam tím, hiếm khi lục. Thấy viên đá “tím ngày, hồng đêm” thì gần như chắc không phải alexandrite.
Chiết suất và lưỡng chiết. Corundum có chiết suất hơi cao hơn chrysoberyl. Trên khúc xạ kế ở phòng lab, hai nhóm tách nhau tương đối rõ, dù khoảng cách không lớn.
Tỉ trọng. Corundum nặng hơn chrysoberyl rõ rệt, nên phép đo tỉ trọng của phòng lab cũng tách được hai loài.
Bao thể. Corundum Verneuil có thể có vân cong và bọt khí. Alexandrite tự nhiên có bao thể khoáng vật, đôi khi kim mảnh; alexandrite tổng hợp thì rất sạch hoặc có bao thể flux, mảnh kim loại.
Huỳnh quang và phổ. Dưới đèn UV, cả hai có thể phát huỳnh quang đỏ ở mức khác nhau, nên đây không phải phép tách chắc chắn. Quang phổ kế cầm tay cho thấy vạch hấp thụ của crôm ở alexandrite, trong khi corundum vanadi có kiểu hấp thụ khác, người quen đọc phổ nhận ra.
Đa sắc. Alexandrite có đa sắc ba màu rõ, thấy qua lưỡng sắc kính. Corundum đổi màu cũng đa sắc nhưng cặp màu khác. Đây là phép đo cần dụng cụ và người quen tay.
Alexandrite tổng hợp thật: làm thế nào và phòng lab tách ra sao
Alexandrite tổng hợp đúng nghĩa, tức là chrysoberyl chứa crôm do người làm, xuất hiện trên thị trường từ khoảng thập niên 1970 trở đi. Nó được làm bằng ba đường chính: mọc trong dung dịch nóng chảy flux, kéo tinh thể Czochralski, và nóng chảy vùng, một biến thể dùng nguồn nhiệt tập trung làm chảy một đoạn ngắn của thanh nguyên liệu rồi dịch dần đoạn chảy ấy dọc thanh. Mỗi đường để lại một kiểu dấu vết khác.
Alexandrite flux có thể có vân tay chất trợ chảy, mảnh bạch kim và dải sinh trưởng thẳng. Alexandrite kéo thường sạch, có khi có vân cong rất mờ và bọt khí nhỏ. Alexandrite nóng chảy vùng cũng sạch, có thể có vân sinh trưởng cong và bọt khí. Trong khi đó alexandrite tự nhiên hay có bao thể khoáng vật, kim mảnh, song tinh, và thường có màu kém “tròn trịa” hơn: sắc lục pha vàng, sắc đỏ pha nâu.
Khi soi không đủ, phòng lab dựa vào phân tích nguyên tố vết. Alexandrite tự nhiên mang những nguyên tố của môi trường đá mẹ, còn đá tổng hợp mang dấu của công thức nấu. Đây là lý do một viên alexandrite đẹp, sạch, đổi màu mạnh cần phiếu từ phòng lab có thiết bị phân tích, không chỉ một tờ ghi “đá thiên nhiên” do người bán tự in.
Khi đứng trước một khay đá đổi màu ở chợ du lịch
Ví dụ giả định: bạn đi du lịch, gặp một khay “alexandrite” đủ cỡ, màu rực, đổi màu mạnh, giá chỉ bằng một phần nhỏ những gì bạn từng đọc về alexandrite. Sự chênh lệch đó đã là câu trả lời. Alexandrite tự nhiên đổi màu tốt ở kích thước lớn là đá hiếm, không thể bày thành khay.
Mua viên đá ấy không có gì sai nếu bạn thích màu và biết mình mua gì. Corundum đổi màu tổng hợp cứng, bền, đeo hằng ngày rất ổn. Điều nên tránh là trả tiền cho cái tên alexandrite, hoặc mang về tặng người khác với lời giới thiệu không đúng. Một tờ hoá đơn ghi “đá tổng hợp đổi màu” giúp bạn tránh hiểu lầm sau này.
Với alexandrite thật, dù tự nhiên hay tổng hợp, nên có phiếu giám định ghi rõ loài khoáng vật và nguồn gốc. Phiếu cho alexandrite tự nhiên thường mô tả cả mức độ đổi màu, vì đây là yếu tố quan trọng nhất của loại đá này. Chuyện mua đá rời khi đi du lịch có bài riêng trong danh mục mua đá rời của trang.
Câu nên hỏi người bán
Những câu ngắn giúp hai bên gọi đúng tên món hàng:
- Đây là chrysoberyl hay corundum, hay vật liệu khác?
- Đá tự nhiên hay tổng hợp; nếu tổng hợp thì có ghi trên hoá đơn không?
- Dưới ánh ngày đá có màu lục không, hay chỉ lam, tím?
- Có phiếu giám định không, do tổ chức nào cấp, ghi loài khoáng vật là gì?
- Có thể mang đá đi kiểm độc lập trước khi trả đủ tiền không?
Bạn không cần biết đo chiết suất hay tỉ trọng để hỏi những câu này. Chúng chỉ buộc cuộc mua bán đi vào chuyện cụ thể: loài khoáng vật, nguồn gốc, giấy tờ. Một khi người bán đã viết những chữ đó lên hoá đơn, trách nhiệm về tên gọi thuộc về họ, và bạn có căn cứ nếu sau này phát hiện sai.
Người bán trung thực trả lời những câu này rất nhanh. Câu trả lời vòng vo, hoặc chỉ nhắc đi nhắc lại chữ “đá đổi màu quý hiếm”, là tín hiệu nên dừng lại.
Câu hỏi thường gặp
Corundum đổi màu tổng hợp có giá trị gì không?
Nó là một vật liệu đẹp, bền, giá thành sản xuất thấp vì làm bằng Verneuil. Giá trị của nó là giá trị của đá tổng hợp làm trang sức, không phải giá trị của alexandrite. Nhiều người vẫn thích nó vì hiệu ứng đổi màu ấn tượng.
Alexandrite tổng hợp có phải là alexandrite không?
Có, theo nghĩa khoáng vật: nó là chrysoberyl chứa crôm như đá tự nhiên, chỉ khác là do người làm ra. Tên đúng là alexandrite tổng hợp. Còn corundum đổi màu thì không phải alexandrite, kể cả khi được gọi là alexandrite tổng hợp.
Vì sao dưới đèn điện thoại đá đổi màu ít hơn?
Đèn LED của điện thoại và nhiều đèn LED trong nhà có phổ khác đèn sợi đốt, thường ít đỏ hơn. Vì vậy cửa sổ đỏ của viên đá không được “thắp” mạnh, hiệu ứng yếu đi. Muốn xem đúng, hãy so dưới ánh ngày và dưới đèn sợi đốt hoặc đèn vàng ấm.
Đá đổi màu tự nhiên có hiếm không?
Alexandrite đổi màu tốt, garnet đổi màu và sapphire đổi màu tự nhiên đều thuộc nhóm ít gặp so với đá cùng loài không đổi màu. Ở kích thước lớn và đổi màu mạnh, chúng là đá hiếm. Đá đổi màu tổng hợp thì phổ biến vì sản xuất dễ.
Có thể tự phân biệt bằng cách nhìn cặp màu không?
Cặp màu cho một gợi ý mạnh: không có lục ở ánh ngày thì khó là alexandrite. Nhưng để kết luận chắc chắn, nhất là khi phân biệt alexandrite tự nhiên với alexandrite tổng hợp, cần phòng lab đo chiết suất, tỉ trọng, soi bao thể và phân tích nguyên tố.
Thuỷ tinh đổi màu có bị nhầm với alexandrite không?
Có, nhất là trong trang sức thời trang và đồ lưu niệm. Thuỷ tinh pha đất hiếm đổi từ tím hồng sang lam nhạt. Nó mềm hơn, thường có bọt khí tròn và vân xoáy, nhẹ tay hơn corundum.
