Đá quý mài giác phổ biến như corundum, beryl, thạch anh, garnet, spinel an toàn khi cầm và cất trong nhà; nhóm cần cẩn thận là một số mẫu khoáng vật chứa asen, thuỷ ngân, chì, chất phóng xạ hoặc có dạng sợi, nhất là khi chúng ở dạng mẫu thô dễ vụn, dễ tạo bụi. Nguyên tắc an toàn chung rất đơn giản: không tạo bụi, không đưa vào miệng, rửa tay sau khi cầm, cất trong hộp kín có nhãn, để xa trẻ em và chỗ ăn uống.
Bài này không nhằm làm người sưu tầm sợ hãi. Phần lớn rủi ro chỉ xảy ra khi mẫu bị nghiền, mài, đun nóng hoặc cầm nắm bất cẩn trong thời gian dài. Bài nêu các nhóm cần nhận diện ở mức phổ thông và những thói quen cầm, cất an toàn. Với mẫu cụ thể có nghi ngờ, hãy hỏi người có chuyên môn về khoáng vật hoặc an toàn hoá chất.
Vì sao phần lớn đá quý an toàn mà một số khoáng vật thì không
Một viên sapphire là nhôm oxit, một viên emerald là beryl chứa nhôm, berili và silic, một viên thạch anh là silic điôxit. Những khoáng vật này bền, không tan trong nước hay mồ hôi, và khi đã mài bóng thì không bong ra hạt bụi nào trong điều kiện bình thường. Cầm, ngắm, cất chúng trong nhà không gây rủi ro sức khoẻ đáng kể. Đó là lý do chúng được dùng làm trang sức đeo sát da hàng nghìn năm.
Một số khoáng vật khác chứa những nguyên tố có hại cho cơ thể khi đi vào đường ăn uống hoặc hô hấp. Rủi ro không đến từ việc nhìn hay cầm thoáng qua, mà từ bụi sinh ra khi mẫu bị cọ xát, vỡ vụn, từ việc đưa tay lên miệng sau khi cầm, hoặc từ thói quen liếm đá cho ướt để xem màu rõ hơn, một thói quen có thật trong giới chơi đá. Mẫu thô, mẫu xốp, mẫu có lớp tinh thể mềm bám ngoài dễ tạo bụi hơn đá đã mài.
Một nhóm khác cần chú ý vì phát ra bức xạ. Một số khoáng vật chứa uranium hoặc thori phóng xạ ở mức có thể đo được. Mức độ rủi ro phụ thuộc vào cường độ, khoảng cách và thời gian tiếp xúc, và cách giữ an toàn với nhóm này khác với nhóm chứa kim loại nặng.
Các nhóm khoáng vật cần thói quen riêng
Bảng dưới gom những nhóm hay được tài liệu an toàn cho người sưu tầm khoáng vật nhắc tới. Ví dụ chỉ để nhận diện, không phải danh sách đầy đủ.
| Nhóm | Ví dụ khoáng vật | Rủi ro chính | Thói quen cần có |
|---|---|---|---|
| Chứa asen | Hùng hoàng (realgar), thư hoàng (orpiment), arsenopyrite | Bụi và mảnh vụn nếu nuốt hoặc hít | Không tạo bụi, rửa tay, hộp kín |
| Chứa thuỷ ngân | Chu sa (cinnabar) | Bụi, nhiệt làm giải phóng hơi | Không đun nóng, không mài, hộp kín |
| Chứa chì | Galena, cerussite, crocoite | Bụi, mảnh vụn khi nuốt | Rửa tay, xa đồ ăn, xa trẻ em |
| Chứa đồng dạng dễ tan hoặc dễ vụn | Chalcanthite; bụi malachite, azurite khi mài | Bụi, chất tan khi ẩm | Không mài tại nhà, giữ khô |
| Phóng xạ | Uraninite, autunite, torbernite | Bức xạ, bụi | Hộp kín, xa chỗ ngồi lâu, hỏi cơ quan chuyên môn |
| Dạng sợi | Amiăng (chrysotile, sợi crocidolite), tremolite và actinolite dạng sợi | Sợi nhỏ nếu hít phải | Không cạo, không bẻ, hộp kín |
Đá mắt hổ được tạo nên từ sợi crocidolite đã bị thạch anh thay thế và bao bọc; ở dạng đã mài bóng, nó được coi là an toàn khi đeo và cầm. Rủi ro về sợi chỉ đáng bàn khi cắt, mài phôi thô, việc vốn thuộc về xưởng có thiết bị hút bụi và bảo hộ.
Đá quý đã mài có khi nào cần lưu ý không
Với người chỉ sưu tầm đá đã mài, câu hỏi tự nhiên là: trong số đá quý quen thuộc, có viên nào cần thói quen riêng không. Câu trả lời ngắn là rất ít, và rủi ro thấp. Tài liệu đá quý học ghi nhận một số zircon tự nhiên chứa lượng vết uranium và thori, đủ để máy đo nhạy ghi nhận, nhất là những viên thuộc dạng cấu trúc đã bị phá huỷ một phần theo thời gian. Mức này thường thấp; cất trong hộp và không đeo sát da liên tục những viên không rõ nguồn là đủ thận trọng.
Một số đá được chiếu xạ để tạo màu. Ở nhiều thị trường, đá chiếu xạ phải được để "nguội" và kiểm tra mức phóng xạ dư trước khi bán. Với đá mua từ nguồn không rõ, đây là một lý do nữa để ưu tiên người bán minh bạch và để tìm hiểu lịch sử xử lý. Đá được lấp khe bằng thuỷ tinh chì, ở dạng đã mài và gắn, không được coi là nguy hiểm khi cầm, nhưng không nên mài lại hay đun nóng ở nhà.
Còn lại, phần lớn rủi ro trong một tủ đá quý đã mài thuộc về chuyện khác: đá nhỏ dễ nuốt với trẻ em, cạnh sắc của mẫu thô, và hoá chất làm sạch dùng sai cách. Những rủi ro này được giải quyết bằng những thói quen giống nhau: cất trong hộp, để xa tầm tay trẻ nhỏ, và không thử nghiệm với đá ở nhà.
Những thói quen cầm mẫu an toàn
Không tạo bụi. Không cạo, bẻ, chà, mài, cưa mẫu khoáng vật trong nhà. Nếu cần làm sạch, dùng bóng thổi bụi nhẹ thay cho bàn chải cứng. Mọi thao tác tạo bụi là việc của xưởng có thông gió, hút bụi và đồ bảo hộ.
Không đưa vào miệng. Đừng liếm đá để xem màu, đừng ngậm, đừng cắn thử. Thói quen này vô hại với thạch anh nhưng nguy hiểm với mẫu chứa asen hay chì, và người cầm không phải lúc nào cũng nhận ra mẫu trong tay là gì.
Không dùng làm "nước đá". Có trào lưu ngâm đá vào nước rồi uống hoặc dùng nước đó tắm, rửa mặt. Với khoáng vật tan được hoặc chứa kim loại nặng, cách làm này có thể gây hại thật. Bài này không khuyên ngâm bất kỳ loại đá nào để uống.
Rửa tay sau khi cầm. Rửa bằng xà phòng và nước, nhất là trước khi ăn uống. Có thể đeo găng tay dùng một lần khi sắp xếp mẫu thuộc các nhóm trên.
Không đun nóng. Không dùng đèn khò, bật lửa hay bếp để thử mẫu. Một số khoáng vật giải phóng hơi độc khi gặp nhiệt.
Làm việc trên khay. Cầm mẫu trên khay có thành hoặc tờ giấy, để mảnh vụn rơi ra được gom lại, không vương xuống sàn hay thảm.
Cất mẫu cần cẩn thận trong tủ đá
Cách cất đúng giúp rủi ro gần như bằng không trong điều kiện bình thường:
- Mỗi mẫu một hộp kín có nắp, đủ chắc để không vỡ nếu rơi. Mẫu dễ vụn đặt trên đế hoặc lót để không xóc.
- Dán nhãn cảnh báo rõ ràng bên ngoài hộp, bằng chữ, nêu nhóm chất cần lưu ý. Nhãn này dành cho người khác, kể cả người thân không chơi đá.
- Đặt các hộp này ở một ngăn riêng, tách khỏi đá quý mài, xa tầm tay trẻ em và thú nuôi.
- Không cất trong bếp, phòng ăn, phòng ngủ.
- Với mẫu phóng xạ, ngoài hộp kín, đặt ở vị trí xa nơi người ngồi lâu; hỏi cơ quan chuyên môn về an toàn bức xạ nếu bạn có mẫu loại này và không chắc cường độ.
- Ghi trong sổ hồ sơ nhóm rủi ro của mẫu và hướng dẫn cầm, để người sau đọc được.
Nếu không muốn giữ một mẫu thuộc nhóm này nữa, đừng vứt vào thùng rác sinh hoạt. Hãy hỏi cơ quan môi trường địa phương, cơ sở đào tạo địa chất hay bảo tàng về cách bàn giao hoặc xử lý phù hợp.
Khi mẫu vỡ, rơi vãi hoặc có trẻ nhỏ chạm vào
Nếu một mẫu thuộc nhóm cần cẩn thận bị rơi vỡ, đừng quét khô hay dùng máy hút bụi gia đình, vì cả hai cách đều làm bụi bay lên. Đeo găng tay, dùng khăn giấy ẩm thấm và gom mảnh vụn, cho vào túi kín, ghi nhãn. Lau lại khu vực bằng khăn ẩm, rồi rửa tay. Mảnh vụn và khăn đã dùng xử lý như với mẫu, không bỏ chung rác thường nếu có thể.
Nếu trẻ nhỏ cầm, ngậm hay nuốt một mảnh khoáng vật mà bạn nghi thuộc nhóm có hại, hãy liên hệ cơ sở y tế ngay, mang theo mẫu hoặc ghi lại tên khoáng vật từ nhãn. Không tự xử lý theo mẹo truyền miệng. Đây là lý do nhãn cảnh báo bên ngoài hộp quan trọng: trong lúc vội, người lớn khác trong nhà cần biết ngay đó là gì.
Phần lớn người sưu tầm sẽ không bao giờ gặp những tình huống này nếu giữ đúng thói quen cất. Nhưng biết trước phải làm gì giúp bạn bình tĩnh khi chuyện xảy ra, thay vì làm theo phản xạ và vô tình làm tình hình tệ hơn.
Khi mua hoặc nhận mẫu khoáng vật lạ
Nhiều mẫu đến bộ sưu tập từ quà tặng, chợ đồ cũ, hay mua kèm lô. Vài câu hỏi giúp bạn không vô tình mang về một mẫu cần cẩn thận mà không biết:
- Hỏi tên khoáng vật cụ thể, không chỉ tên thương mại hay tên gọi theo màu.
- Với mẫu màu đỏ cam rực, vàng chanh, xám ánh kim nặng tay, xanh lục vàng huỳnh quang mạnh, hãy tìm hiểu kỹ trước khi cầm thường xuyên, vì một số khoáng vật cần cẩn thận có những vẻ ngoài này.
- Với mẫu dạng sợi, tơ, xơ, đừng bẻ hay vuốt để xem.
- Hỏi người bán có biết mẫu thuộc nhóm cần lưu ý không; người bán khoáng vật có hiểu biết thường chủ động nói.
- Nếu không xác định được, cất tạm trong hộp kín, ghi "chưa xác định, cầm cẩn thận" cho tới khi có người có chuyên môn xem.
Đá quý mài đã được dùng làm trang sức như corundum, beryl, thạch anh, garnet, tourmaline, spinel không thuộc các nhóm này. Đừng để bài viết làm bạn ngại một viên sapphire.
Câu hỏi thường gặp
Đá chu sa trong vật phẩm có nguy hiểm khi cầm không?
Chu sa là thuỷ ngân sulfua. Ở dạng khối nguyên, cầm thoáng qua rồi rửa tay thì rủi ro thấp; rủi ro tăng khi mẫu bị mài, cạo ra bột, đun nóng hoặc đưa lên miệng. Nhiều vật phẩm gọi là chu sa thực ra là vật liệu khác nhuộm đỏ. Dù là gì, không nên mài, đốt hay ngâm uống.
Đeo trang sức malachite có an toàn không?
Malachite đã mài bóng, gắn trên trang sức được nhiều người đeo; rủi ro chủ yếu nằm ở bụi sinh ra khi cắt, mài phôi thô trong xưởng. Khi đeo, nên tránh để đá tiếp xúc lâu với axit và mồ hôi nhiều, vì malachite mềm và nhạy hoá chất, đồng thời rửa tay như mọi lần cầm khoáng vật.
Có máy đo nào để kiểm tra phóng xạ của mẫu không?
Có những máy đo bức xạ cầm tay. Tuy vậy, đọc và hiểu đúng con số đòi hỏi kiến thức nhất định. Nếu nghi ngờ một mẫu có phóng xạ, cách an toàn là cất trong hộp kín, đặt xa chỗ ngồi lâu và hỏi cơ quan chuyên môn về an toàn bức xạ.
Đá mắt hổ có chứa amiăng không?
Mắt hổ hình thành khi sợi crocidolite bị thạch anh thay thế và bao bọc. Ở dạng đã mài bóng, sợi bị khoá trong thạch anh và đá được coi là an toàn khi đeo, cầm. Không nên tự cắt hay mài phôi thô mắt hổ ở nhà.
Có cần đeo khẩu trang khi sắp xếp tủ đá không?
Với tủ chỉ có đá quý mài, không cần. Với tủ có mẫu khoáng vật thuộc các nhóm cần cẩn thận, đặc biệt mẫu dễ vụn, đeo găng tay và làm việc nhẹ nhàng trên khay là đủ trong điều kiện bình thường. Nếu thấy mẫu vỡ vụn nhiều, hãy dừng và xử lý như hướng dẫn về rơi vãi.