Một khoáng vật hiếm vì ít nhất một trong ba lý do: nó cần nguyên tố hiếm trong vỏ Trái Đất, nó chỉ hình thành trong điều kiện nhiệt độ, áp suất hay hoá học đặc biệt, hoặc nó cần những thứ hiếm khi gặp nhau trong cùng một chỗ. Thêm vào đó, ngay cả với khoáng vật phổ biến, phần đủ chất lượng để mài đá quý luôn chỉ là một phần nhỏ.
Bài giải thích các lý do ấy bằng ví dụ quen thuộc, phân biệt "hiếm về khoáng vật" với "hiếm về chất lượng", và nhắc vì sao chữ "hiếm" trong lời người bán cần được nghe một cách tỉnh táo. Bài không bàn giá và không khuyên tích trữ đá.
Vỏ Trái Đất làm từ gì: điểm xuất phát của độ hiếm
Vỏ Trái Đất chủ yếu gồm một số ít nguyên tố. Oxi và silic chiếm phần lớn khối lượng, tiếp theo là nhôm, sắt, canxi, natri, kali, magie. Vì vậy những khoáng vật làm từ các nguyên tố này rất phổ biến. Nhóm feldspar, theo nhiều tài liệu, chiếm khoảng một nửa khối lượng vỏ Trái Đất; thạch anh cũng có mặt ở hầu khắp các loại đá giàu silic.
Ngược lại, một số nguyên tố quan trọng với đá quý lại rất hiếm. Beryli, thành phần không thể thiếu của beryl, chỉ có cỡ vài phần triệu trong vỏ Trái Đất. Bo của tourmaline, crôm tạo màu cho ruby và emerald cũng là nguyên tố vết. Để một khoáng vật chứa những nguyên tố này kết tinh, cần một quá trình địa chất gom chúng lại với nồng độ đủ cao.
Đây là lý do thạch anh là một trong những khoáng vật dễ gặp nhất hành tinh, còn beryl, dù không phải hiếm nhất, chỉ tập trung ở một số loại đá nhất định, chủ yếu là các mạch pegmatit nơi nguyên tố hiếm tích tụ.
Các lý do làm một khoáng vật hiếm
Bảng gom các lý do chính, mỗi lý do kèm ví dụ. Một khoáng vật thường hiếm vì nhiều lý do cộng lại.
| Lý do | Giải thích ngắn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nguyên tố hiếm | Khoáng vật cần nguyên tố có hàm lượng rất thấp trong vỏ | Beryl cần beryli; tourmaline cần bo |
| Điều kiện khắc nghiệt | Chỉ bền ở nhiệt độ, áp suất đặc biệt | Kim cương sinh ở sâu trong lớp phủ; jadeite cần áp suất cao, nhiệt độ tương đối thấp |
| Hoá học "kỵ nhau" | Cần những nguyên tố hiếm khi cùng có mặt | Emerald cần beryli và crôm hoặc vanadi gặp nhau |
| Thiếu silic | Môi trường giàu silic sẽ tạo khoáng vật khác | Corundum chỉ kết tinh khi nhôm nhiều mà silic ít |
| Khó được bảo tồn | Khoáng vật mềm hoặc dễ biến đổi bị phá huỷ trước khi tới tay người | Nhiều tinh thể bị phong hoá, mài mòn trong sông suối |
| Ít điểm lộ | Đá chủ nằm sâu hoặc ở vùng khó tiếp cận | Nhiều vùng pegmatit, đá biến chất áp suất cao |
Đọc bảng sẽ thấy độ hiếm không phải phép màu, mà là kết quả của địa hoá và lịch sử địa chất. Những vùng mỏ đá quý nổi tiếng là nơi các điều kiện ấy chồng lên nhau.
Ruby và emerald: hai kiểu "gặp nhau khó"
Ruby là corundum có crôm. Corundum là nhôm oxit, chỉ kết tinh khi môi trường giàu nhôm nhưng nghèo silic; nếu silic dư, nhôm sẽ đi vào feldspar, mica và nhiều silicat khác. Crôm lại thường đi với các đá siêu mafic giàu magie, sắt. Một mỏ ruby vì vậy cần một môi trường nghèo silic, giàu nhôm, và có nguồn crôm vừa đủ. Đá hoa, nơi silic rất ít, là một trong những môi trường như thế; đó là lý do nhiều mỏ ruby nổi tiếng, trong đó có Lục Yên của Việt Nam, nằm trong đá hoa.
Emerald khó hơn nữa. Beryli thường tích tụ trong pegmatit và đá granit, vốn nghèo crôm. Crôm và vanadi lại có mặt chủ yếu trong đá siêu mafic hoặc trong một số loại đá phiến đen. Theo các tài liệu địa chất phổ thông, ở nhiều mỏ, emerald hình thành khi dung dịch hay magma mang beryli xâm nhập vào đá chứa crôm. Ở Colombia, cơ chế lại khác: dung dịch nóng chảy qua đá phiến đen trầm tích, hoà tan và mang hai thành phần ấy gặp nhau.
Kim cương là một kiểu hiếm khác: điều kiện khắc nghiệt. Nó kết tinh ở độ sâu khoảng trên một trăm năm mươi kilômét trong lớp phủ, và chỉ tới được mặt đất nhờ những đợt phun trào magma rất sâu, rất nhanh như kimberlit. Đi chậm, kim cương có thể chuyển dần sang than chì hoặc bị hoà tan trên đường lên.
Hai ví dụ này cho thấy độ hiếm của một đá quý không chỉ là chuyện có hay không có nguyên tố, mà là chuyện các nguyên tố có "đi chung đường" được hay không.
Khi chính màu sắc là thứ hiếm
Có những khoáng vật không hiếm, nhưng một màu cụ thể của chúng lại cực hiếm, vì nguyên tố tạo màu ấy hiếm khi lọt vào đúng cấu trúc. Beryl phổ biến hơn nhiều người nghĩ, nhưng beryl đỏ do mangan, theo tài liệu phổ biến, gần như chỉ được biết ở chất lượng mài được từ một vùng nhỏ thuộc bang Utah, Hoa Kỳ, trong một loại đá núi lửa đặc biệt.
Tourmaline có mặt ở rất nhiều pegmatit trên thế giới, nhưng tourmaline có đồng cho sắc xanh lam, xanh lục rực như neon chỉ được tìm thấy ở vài nơi, đầu tiên ở bang Paraíba của Brazil vào cuối thập niên 1980, sau đó ở một số vùng tại châu Phi. Spinel phổ biến ở nhiều mỏ đá hoa, nhưng spinel lam nhờ coban thì ít gặp.
Trường hợp này cho thấy độ hiếm có thể nằm ở tầng biến thể chứ không ở tầng loài. Khi nghe một tên biến thể gắn với màu hiếm, câu hỏi đáng đặt ra là: nguyên tố tạo màu đã được phòng lab xác nhận chưa, vì những màu hiếm thường kéo theo nhiều hàng xử lý và hàng mô phỏng nhất.
Hiếm về khoáng vật và hiếm về chất lượng
Đây là phân biệt quan trọng nhất của bài. Một số khoáng vật hiếm theo nghĩa tuyệt đối: chỉ được tìm thấy ở rất ít nơi, với số mẫu ít ỏi. Painite, phát hiện ở Myanmar vào thập niên 1950, theo nhiều tài liệu từng nhiều năm chỉ được biết qua vài tinh thể. Taaffeite được nhận ra lần đầu từ một viên đá đã mài, vốn bị xếp nhầm là spinel. Benitoite gần như chỉ có chất lượng mài được ở một vùng thuộc California.
Ngược lại, corundum, garnet, thạch anh không hiếm về khoáng vật. Corundum có mặt trong nhiều loại đá, và loại đục được dùng làm vật liệu mài. Cái hiếm là corundum vừa trong, vừa màu đẹp, vừa đủ lớn để mài. Trong số đá thô khai thác được, phần đạt chất lượng đá quý thường chỉ là một phần nhỏ, và phần đẹp nhất còn nhỏ hơn nhiều.
Khi ai đó nói "đá này hiếm", câu hỏi nên đặt lại là: hiếm theo nghĩa nào? Một viên thạch anh tím sạch, màu đều, cỡ lớn có thể ít gặp hơn một viên spinel đục nhỏ, dù thạch anh phổ biến hơn spinel rất nhiều về khoáng vật.
Mỏ sa khoáng: thiên nhiên tự sàng lọc
Phong hoá phá đá chủ. Qua hàng triệu năm, mưa nắng và hoá chất trong nước làm đá chủ vỡ vụn. Khoáng vật mềm hoặc dễ biến đổi bị phân huỷ; khoáng vật cứng, bền hoá học như corundum, spinel, zircon, garnet ở lại.
Nước vận chuyển và mài tròn. Sông suối cuốn các hạt đá đi, va đập làm vỡ những viên nhiều nứt, chỉ những viên chắc nhất sống sót. Vì vậy đá quý trong mỏ sa khoáng thường có tỉ lệ viên sạch cao hơn đá lấy thẳng từ đá chủ.
Tỉ trọng gom chúng lại. Nhiều đá quý nặng hơn cát thạch anh thông thường, nên lắng xuống ở những chỗ dòng chảy chậm: khúc quanh, hố trũng, đáy lòng sông cổ. Đó là nơi tích tụ những lớp sỏi giàu đá quý.
Một cơ chế giải thích nhiều vùng mỏ. Sri Lanka, nhiều vùng ở Myanmar, Thái Lan, Campuchia, và cả các bãi sỏi quanh Lục Yên có những mỏ sa khoáng quan trọng. Các bài về mỏ trên trang sẽ đi kỹ từng nơi ở mức địa lý, địa chất phổ thông.
Độ hiếm thay đổi theo thời gian
Độ hiếm trên thị trường không cố định. Khi một mỏ lớn được phát hiện, một loại đá vốn hiếm có thể trở nên dễ gặp, như chuyện thạch anh tím ở thế kỷ 19. Khi một mỏ cạn hoặc ngừng khai thác, một loại đá vốn quen thuộc có thể ít xuất hiện hơn. Những khoáng vật mới được phát hiện ở thế kỷ 20 như tanzanite cũng cho thấy bản đồ đá quý vẫn đang được vẽ tiếp.
Ngoài ra còn độ hiếm do nhận biết: một khoáng vật có thể đã nằm trong các kho đá từ lâu nhưng bị gọi nhầm tên, cho tới khi phòng lab nhận ra. Taaffeite là ví dụ, và nhiều tài liệu kể rằng trong những lô "spinel" cũ thỉnh thoảng vẫn lộ ra những viên đá khác loài.
Vì độ hiếm thay đổi, đá quý học không đánh giá một khoáng vật bằng chữ "hiếm" chung chung. Người làm nghề nói cụ thể: hiếm ở chất lượng nào, ở cỡ nào, ở màu nào, theo nguồn cung hiện tại.
Nghe chữ "hiếm" một cách tỉnh táo
Chữ "hiếm" rất hay xuất hiện trong mô tả hàng. Vài điểm dưới đây giúp bạn không bị cái chữ ấy dẫn đi.
- Hỏi rõ hiếm về khoáng vật hay hiếm về chất lượng; hai chuyện khác hẳn nhau.
- Nhớ rằng khoáng vật hiếm chưa chắc bền hay đẹp; nhiều đá sưu tầm hiếm lại quá mềm để đeo.
- Đá tổng hợp có thể mang tên của một khoáng vật hiếm mà bản thân không hiếm chút nào.
- Một mỏ "mới đóng cửa" hay "sắp cạn" là thông tin cần nguồn kiểm chứng, không phải lời hứa về giá trị.
- Mua đá vì thích nó, vì hiểu nó; đừng mua vì tin rằng sự hiếm sẽ tự biến thành tiền.
Hiểu nguồn gốc của độ hiếm giúp bạn trân trọng một viên đá đúng cách: như một sản phẩm hiếm hoi của lịch sử địa chất, không phải như một lời hứa về tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Khoáng vật phổ biến nhất trong vỏ Trái Đất là gì?
Theo nhiều tài liệu, nhóm feldspar chiếm tỉ lệ lớn nhất, khoảng một nửa khối lượng vỏ Trái Đất. Thạch anh cũng rất phổ biến. Cả hai đều có những biến thể dùng làm đá quý, như đá mặt trăng, labradorite và các loại thạch anh màu.
Vì sao emerald thường nhiều bao thể hơn aquamarine?
Một phần vì điều kiện hình thành. Emerald cần beryli và crôm hoặc vanadi gặp nhau, thường trong môi trường địa chất phức tạp, nhiều biến động, nên tinh thể dễ có khe nứt và bao thể. Aquamarine thường mọc trong pegmatit ổn định hơn, cho tinh thể lớn và sạch hơn.
Kim cương có phải là khoáng vật hiếm không?
Về điều kiện hình thành, kim cương cần áp suất rất cao ở sâu trong lớp phủ và phải được đưa lên nhanh bằng các đợt phun trào đặc biệt. Nhưng ở một số vùng mỏ, sản lượng khá lớn. Độ hiếm thật sự nằm ở viên to, sạch, màu đẹp.
Đá hiếm nhất thế giới là đá gì?
Không có câu trả lời duy nhất, vì độ hiếm thay đổi khi phát hiện mỏ mới. Painite, taaffeite, grandidierite, beryl đỏ hay được nhắc trong danh sách đá rất hiếm. Nhiều khoáng vật khác còn hiếm hơn nhưng không đủ đẹp hay đủ lớn để mài.
Mỏ sa khoáng khác mỏ gốc thế nào?
Mỏ gốc là nơi đá quý còn nằm trong đá chủ, nơi nó kết tinh. Mỏ sa khoáng là nơi đá quý đã được phong hoá giải phóng, nước cuốn đi và lắng lại trong sỏi cát. Mỏ sa khoáng thường cho nhiều viên sạch hơn vì viên nứt đã vỡ trên đường đi.
Có nên mua đá vì nó hiếm không?
Nên mua vì bạn thích và hiểu viên đá. Độ hiếm là một phần câu chuyện của nó, nhưng không đảm bảo giá trị về sau, và có thể bị phóng đại trong lời bán hàng. Trang này không khuyên mua đá để tích trữ hay đầu tư.
