Cách cất đá rời an toàn nhất là mỗi viên một chỗ riêng: một tờ giấy gói đá có lớp lót, một ngăn hộp có nắp, hoặc một hộp nhỏ nắp trong; không bao giờ để nhiều viên chung một túi. Đá cứng cọ vào đá mềm sẽ làm xước mặt giác, đá cùng màu để chung sẽ lẫn số hiệu, và đá nhỏ để hở sẽ rơi mất khi mở hộp vội.
Bài này so sánh các kiểu đồ đựng phổ biến với người sưu tầm đá rời, cách gấp giấy gói đá, cách xếp hộp theo độ cứng và theo chủ đề, và những thứ không nên dùng dù trông tiện. Phần ẩm mốc và đá nhạy sáng được nói riêng ở các bài khác trong chuyên mục.
Vì sao đá rời cần chỗ riêng từng viên
Độ cứng là lý do đầu tiên. Thang Mohs xếp khoáng vật theo khả năng vạch xước nhau: đá cứng hơn làm xước đá mềm hơn. Corundum độ cứng 9 nằm chung túi với thạch anh độ cứng 7 sẽ để lại vết trên thạch anh; thạch anh lại làm xước opal hay fluorite. Ngay cả bụi trong không khí cũng chứa hạt thạch anh nhỏ, đủ để làm mờ dần bề mặt đá mềm nếu đá bị xóc trong túi có bụi.
Lý do thứ hai là nhận dạng. Hai viên spinel hồng cùng cỡ, một viên đã kiểm định, một viên chưa, để chung một túi thì sau vài lần mở ra xem, không còn ai chắc viên nào là viên nào. Với bộ sưu tập, mất nhận dạng là mất hồ sơ, và một viên đá không còn hồ sơ giảm hẳn giá trị học tập.
Lý do thứ ba là mẻ. Đá rời va vào nhau ở gờ và đầu nhọn. Đá có cát khai như topaz, đá giòn như zircon hay đá mềm như opal dễ mẻ khi bị xóc chung với đá khác. Một chỗ riêng cho mỗi viên giải quyết cả ba vấn đề cùng lúc. Nó cũng giúp bạn phát hiện ngay khi một viên bị thiếu: một ngăn trống hay một gói rỗng nói lên điều đó rõ hơn nhiều so với một túi đá mà không ai nhớ đã có bao nhiêu viên.
So sánh các kiểu đồ đựng đá rời
Bảng dưới so các kiểu đồ đựng hay gặp. Nhiều người sưu tầm dùng kết hợp: giấy gói cho đá nằm trong ngăn kéo, hộp nắp trong cho đá hay lấy ra xem.
| Kiểu đồ đựng | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Giấy gói đá có lớp lót | Gọn, rẻ, ghi chú ngay trên giấy, xếp được nhiều | Phải mở ra mới thấy đá, đá nhỏ dễ rơi khi mở | Bộ lớn, đá cất lâu ngày |
| Hộp nhỏ nắp trong, đáy mút | Nhìn thấy đá không cần mở, đá được giữ cố định | Chiếm chỗ, có loại nhựa ngả vàng theo thời gian | Đá hay xem, đá có giá trị lớn với bạn |
| Khay nhiều ngăn có nắp | Trình bày cả bộ, so sánh nhanh | Đá có thể xê dịch giữa các ngăn nếu nắp hở | Bộ một loài nhiều màu, bộ trình bày |
| Túi nhựa nhỏ có khoá kéo | Rẻ, kín bụi | Nhựa mềm có thể bám tĩnh điện, đá cọ vào túi | Tạm thời, lớp ngoài của giấy gói |
| Túi vải nhung | Mềm, đẹp | Vải bám bụi, sợi vải mắc vào chấu và gờ, không thấy đá | Không khuyên dùng cho đá rời sưu tầm |
| Tủ ngăn kéo nông | Chứa nhiều hộp và giấy gói, tối, gọn | Cần lót và chia ngăn để không xô lệch | Bộ sưu tập lâu dài |
Đá có giá trị lớn với bạn, nếu để trong hộp nắp trong, vẫn nên có một tờ giấy gói bên trong hoặc một lớp mút giữ chặt, để khi hộp rơi viên đá không bị xóc vào thành hộp.
Gấp và dùng giấy gói đá đúng cách
Giấy gói đá thường gồm một tờ ngoài dày hơn và một tờ lót mỏng, trơn bên trong. Gấp đúng cách thì đá không thể lọt ra kể cả khi giấy bị lật ngược:
- Trải tờ lót lên tờ ngoài, đặt viên đá vào giữa tờ lót.
- Gấp phần dưới lên trên khoảng một phần ba, theo nếp có sẵn nếu là giấy làm sẵn.
- Gấp phần trên xuống, chồng lên phần vừa gấp.
- Gấp hai bên mép trái và phải vào trong, tạo thành một gói chữ nhật nhỏ.
- Gấp nhẹ một lần nữa theo chiều dài nếu giấy có thiết kế như vậy, để các mép cài vào nhau.
- Ghi số hiệu và mô tả ngắn lên mặt ngoài bằng bút không lem, không ghi giá trị.
- Khi mở, đặt gói trên khay hoặc tờ giấy trắng, mở ngược thứ tự và giữ gói nằm phẳng.
Đừng nhét nhiều viên vào một gói, kể cả khi giấy có vẻ đủ rộng. Nếu cần giữ một cặp, dùng giấy có hai ngăn hoặc hai gói kẹp chung bằng một chiếc kẹp giấy nhỏ.
Xếp hộp và ngăn kéo theo độ cứng và theo chủ đề
Tách nhóm đá mềm. Đá có độ cứng dưới 7 như opal, fluorite, apatite, đá mặt trăng, ngọc lam nên ở ngăn riêng, xa những hộp đá cứng, để lỡ có viên lọt ra cũng không làm xước chúng.
Đá cát khai và đá giòn có đệm thêm. Topaz, kunzite, zircon, tanzanite nên nằm trong hộp có đáy mút hoặc giấy gói đặt trong hộp nhỏ, tránh chỗ có thể bị đè.
Xếp theo số hiệu trong mỗi chủ đề. Trong mỗi ngăn, xếp gói theo số hiệu tăng dần. Khi tìm một viên, bạn chỉ cần biết chủ đề và số hiệu, không phải lục cả tủ.
Đá tổng hợp và mô phỏng ở ngăn riêng. Ngăn đối chứng nên có nhãn khác màu. Đừng để đá tổng hợp nằm xen giữa đá tự nhiên cùng loài, kể cả khi có ghi chú trên giấy gói.
Một ngăn "chưa xử lý xong". Đá mới mua chưa đo, chưa chụp, chưa vào sổ nằm ở ngăn riêng này. Khi xong hồ sơ mới chuyển vào chủ đề. Thói quen này tránh việc đá mới lẫn vào bộ mà không có hồ sơ.
Những thứ không nên dùng để cất đá rời
Có vài đồ đựng trông tiện nhưng gây hại cho đá hoặc cho hồ sơ về lâu dài:
- Bông gòn trực tiếp. Sợi bông mắc vào chấu, gờ và mặt giác, kéo theo bụi; đá nhỏ lẫn trong bông rất khó tìm.
- Hộp kim loại không lót. Đá xóc vào thành hộp kim loại dễ mẻ; một số kim loại có thể bị oxy hoá, để lại vết.
- Lọ thuỷ tinh chung nhiều viên. Đẹp khi trưng bày nhưng là cách nhanh nhất để đá xước nhau và mất nhận dạng.
- Nhựa mềm có mùi hắc. Một số loại nhựa mềm rẻ tiền có thể thoát hơi chất hoá dẻo theo thời gian, để lại lớp màng trên bề mặt đá hoặc làm ố giấy nhãn.
- Hộp trang sức có ngăn nhẫn. Khe nhẫn không giữ được đá rời, đá rơi xuống đáy khe và lẫn vào nhau.
- Giấy báo, giấy in. Mực có thể lem, giấy có axit ngả vàng và mủn theo thời gian.
Đồ đựng chuyên dụng cho đá rời không đắt. Bỏ ra một chút để có giấy gói, hộp nhỏ và khay đúng loại là cách bảo vệ những viên đá mà bạn đã bỏ nhiều công hơn để tìm.
Mang đá rời đi xem, đi học hoặc chuyển nhà
Đá rời an toàn nhất khi nằm yên trong tủ; rủi ro tăng lên mỗi lần chúng được mang đi. Khi mang vài viên tới buổi gặp người cùng sở thích, tới lớp học hay tới phòng giám định, hãy dùng một hộp nhỏ cứng có ngăn, mỗi viên trong giấy gói riêng, kèm danh sách số hiệu những viên mang theo. Về tới nhà, đối chiếu danh sách trước khi cất lại.
Khi xem đá ở nơi khác, đặt hộp và giấy gói trên một khay hoặc tờ giấy trắng lớn, tránh mở gói trên bàn có khe hở hay trên đùi. Không chuyền tay viên đá cho nhiều người cùng lúc; mỗi người xem xong đặt lại vào giấy gói rồi mới đưa viên tiếp theo. Những quy tắc nhỏ này nghe có vẻ khắt khe, nhưng phần lớn những lần mất đá rời xảy ra đúng trong những buổi xem đá vui vẻ đông người.
Chuyển nhà là lúc nguy hiểm nhất với một tủ đá. Đừng để tủ ngăn kéo đi cùng xe đồ đạc với đá vẫn nằm trong ngăn. Hãy lấy các hộp và gói ra, xếp vào một hộp cứng có đệm, tự mang theo người, và đếm lại so với sổ trước và sau khi chuyển. Ngăn kéo rỗng có thể đi cùng đồ đạc; đá thì đi cùng bạn.
Nếu phải gửi một phần bộ sưu tập cho người khác giữ tạm, ví dụ khi đi xa dài ngày, hãy lập danh sách bàn giao có số hiệu, số gói và chữ ký của cả hai bên, kèm ảnh chụp từng ngăn trước khi giao. Người giữ hộ cũng nên được dặn đừng mở gói nếu không cần.
Kiểm tra định kỳ một tủ đá rời
Một bộ sưu tập nằm yên trong ngăn kéo nhiều năm không có nghĩa là không có gì xảy ra. Giấy gói có thể ẩm, nhãn có thể mờ, hộp nhựa có thể nứt nắp, và đôi khi một viên đá lại không còn ở chỗ ghi trong sổ. Nhiều người sưu tầm đặt lịch kiểm tra định kỳ, ví dụ mỗi năm một lần hoặc trước và sau mùa ẩm, để rà toàn bộ.
Một lần kiểm tra gồm: mở từng ngăn, đếm số gói so với sổ, mở ngẫu nhiên vài gói để xem đá và giấy, thay giấy gói bị ẩm hoặc rách, thay nhãn mờ, kiểm nắp hộp. Với những viên nhạy cảm, so ảnh hiện tại với ảnh lưu trong hồ sơ để phát hiện sớm thay đổi màu hay bề mặt.
Ghi ngày kiểm tra vào sổ, kèm những gì đã thay. Lâu dần, sổ này cho bạn biết loại đồ đựng nào bền, loại nào nhanh hỏng trong điều kiện nhà bạn. Đó là kinh nghiệm riêng mà không sách nào cho được, vì mỗi căn nhà có độ ẩm, nhiệt độ và ánh sáng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Giấy gói đá mua ở đâu, có tự làm được không?
Giấy gói đá thường có ở các cửa hàng dụng cụ kim hoàn và dụng cụ cho người buôn đá. Có thể tự làm bằng giấy dày không axit cho lớp ngoài và giấy pơ-luya hay giấy nến mỏng cho lớp lót, gấp theo cách đã mô tả. Điều quan trọng là lớp lót trơn và không xơ.
Có nên để đá rời trong két sắt không?
Két sắt bảo vệ khỏi trộm, nhưng bên trong két thường kín và có thể ẩm. Nếu cất đá trong két, vẫn dùng giấy gói hoặc hộp nhỏ cho từng viên, thêm gói hút ẩm và kiểm tra định kỳ. Két không thay được cách cất từng viên.
Hộp nhựa nắp trong có làm hại đá không?
Với đá cứng thông thường, hộp nhựa chất lượng tốt không gây hại. Một số loại nhựa rẻ có thể ngả vàng hoặc thoát hơi theo thời gian. Với đá nhạy cảm như ngọc trai, đá hữu cơ, đá xốp, nên chọn hộp có lót và kiểm tra định kỳ.
Đá cứng như sapphire có cần gói riêng không?
Có. Sapphire khó bị xước bởi đá khác, nhưng có thể làm xước những viên mềm hơn nằm cạnh, và chính nó vẫn có thể mẻ gờ khi va vào một viên corundum khác. Gói riêng còn giữ nhận dạng, điều quan trọng không kém.
Có nên ghi giá mua lên giấy gói không?
Không nên. Giá thuộc về sổ hồ sơ riêng, cất ở chỗ khác. Giấy gói chỉ cần số hiệu và mô tả ngắn để nhận dạng. Ghi giá lên giấy gói vừa không cần thiết, vừa để lộ thông tin nếu ai đó mở tủ.