Ngọc lam Ba Tư là ngọc lam khai thác từ vùng Nishapur, tỉnh Khorasan ở đông bắc Iran, nơi có những mỏ ngọc lam được khai thác từ rất lâu đời; loại tốt nhất có màu lam da trời đều, ít vân, và trong nhiều thế kỷ được xem là chuẩn mực của ngọc lam trên thế giới. Tên turquoise trong các ngôn ngữ châu Âu lại có nghĩa là “đá Thổ”, vì ngọc lam tới châu Âu qua các tuyến buôn bán đi qua vùng đất của người Thổ.
Ngọc lam là khoáng vật gì, vì sao xốp và dễ đổi màu, cách nhận ra hàng ổn định hay hàng nhuộm đã có bài riêng ở các trang về đá phong thủy và chuỗi hạt. Bài này kể phần văn hoá: lịch sử mỏ Nishapur, ngọc lam ở Sinai thời Ai Cập, nguồn gốc cái tên, màu ngọc lam trong kiến trúc, và vì sao chữ “Ba Tư” đôi khi là tên một màu chứ không phải nơi xuất xứ.
Mỏ Nishapur: hơn hai nghìn năm ngọc lam
Vùng Nishapur nằm ở tỉnh Khorasan, đông bắc Iran, trên con đường buôn bán cổ nối cao nguyên Iran với Trung Á. Những mỏ ngọc lam trên các ngọn đồi gần đó đã được khai thác từ rất lâu, theo nhiều tài liệu là hơn hai nghìn năm, có tài liệu cho rằng còn sớm hơn. Ngọc lam ở đây hình thành trong các khe nứt của đá núi lửa bị biến đổi, nơi nước ngầm mang đồng, nhôm, phosphat kết tủa thành khoáng vật lam.
Danh tiếng của ngọc lam Nishapur đến từ màu: lam da trời trong trẻo, đều, nhiều viên gần như không có vân mạng nhện của đá mẹ. Đặc điểm này khác với ngọc lam nhiều nơi khác thường có vân nâu, đen rõ. Trong văn hoá Ba Tư và các vùng chịu ảnh hưởng, màu ấy gắn với trời, với nước, với sự trong lành.
Màu của ngọc lam đến từ đồng trong cấu trúc khoáng vật; sắt thay vào một phần đồng sẽ kéo màu về phía lục. Ngọc lam Nishapur loại tốt ít sắt nên giữ được sắc lam trong. Đây là lời giải thích khoáng vật học cho một danh tiếng văn hoá kéo dài nhiều thế kỷ: viên đá đẹp vì hoá học của nó, và được quý vì con người nhìn thấy vẻ đẹp ấy.
Thành phố Nishapur cũng là một trung tâm văn hoá lớn trong lịch sử Iran, quê của nhiều nhà thơ, nhà khoa học. Bài này chỉ nói về ngọc lam ở mức địa lý và lịch sử phổ thông; các chi tiết về hoạt động khai thác hiện nay, quy mô hay tình trạng mỏ thay đổi theo thời gian và không thuộc phạm vi bài.
Trước Ba Tư: ngọc lam ở bán đảo Sinai thời Ai Cập
Nguồn ngọc lam sớm nhất được ghi chép rõ trong lịch sử có lẽ là bán đảo Sinai. Người Ai Cập cổ đại tổ chức những cuộc khai thác ngọc lam và đồng ở Sinai từ thời các vương triều đầu, tại những nơi như Wadi Maghareh và Serabit el-Khadim. Ở Serabit el-Khadim còn có đền thờ nữ thần Hathor, vị thần được người Ai Cập gọi bằng danh hiệu gắn với ngọc lam.
Ngọc lam Ai Cập xuất hiện trong trang sức hoàng gia, bùa hộ thân và đồ khảm, thường đặt cạnh vàng, carnelian đỏ và lapis lam đậm. Màu lam lục của ngọc lam và màu lam thẫm của lapis tạo thành hai sắc xanh chủ đạo trong trang sức Ai Cập cổ, cùng với faience và thuỷ tinh màu mô phỏng chúng.
Ngọc lam Sinai thường có màu lam lục hơn ngọc lam Nishapur, và trong điều kiện khí hậu khô, một số viên có thể nhạt màu dần theo thời gian. Người Ai Cập dường như chấp nhận sắc lục ấy như một phần vẻ đẹp của đá; màu lam lục cũng gắn với sự sinh sôi, cây cỏ trong quan niệm của họ, theo nhiều tài liệu nghiên cứu Ai Cập học.
Câu chuyện Sinai cho thấy ngọc lam là một trong những đá quý được khai thác có tổ chức sớm nhất. Nhưng chính Ba Tư mới là nơi đưa ngọc lam thành một biểu tượng văn hoá kéo dài nhiều thế kỷ và lan sang nhiều nền văn hoá khác.
Tên gọi ngọc lam ở một số ngôn ngữ
Tên ngọc lam ở mỗi nơi kể một câu chuyện riêng. Bảng dưới gom vài tên phổ biến; phần giải thích dựa trên các từ điển từ nguyên thông dụng, chỗ nào chưa thống nhất đã ghi rõ.
| Ngôn ngữ | Tên | Ý nghĩa, nguồn gốc |
|---|---|---|
| Tiếng Pháp cổ, rồi tiếng Anh | turquoise | Nghĩa là “đá Thổ”, vì đá tới châu Âu qua các tuyến buôn bán đi qua vùng đất của người Thổ |
| Tiếng Ba Tư | firuzeh (phiên âm) | Thường được giải thích là gắn với chiến thắng, may mắn; có nhiều cách giải từ nguyên |
| Tiếng Việt | ngọc lam | Gọi theo màu lam; còn có tên lam ngọc, dễ lẫn với sapphire |
| Tiếng Hán | lục tùng thạch | Nghĩa là đá màu lục như cây tùng, do hình dáng và màu cục ngọc lam thô |
Cái tên turquoise là một ví dụ thú vị về chuyện tên đá thường đặt theo con đường buôn bán, không theo nơi khai thác. Người châu Âu thời trung cổ nhận ngọc lam từ thương nhân đến từ phía đông, qua các thành phố của người Thổ, nên gọi là đá Thổ, dù đá thật ra đến từ Ba Tư hoặc Sinai. Tên gọi theo đường đi thay vì theo nguồn gốc là chuyện vẫn xảy ra với đá hôm nay.
Chữ “lam ngọc” trong tiếng Việt có khi dùng cho sapphire lam, có khi cho ngọc lam. Khi viết hoặc mua, nên dùng tên khoáng vật kèm theo để tránh nhầm hai loại đá rất khác nhau.
Màu ngọc lam trên mái vòm và gạch men
Ai từng xem ảnh các công trình cổ ở Iran và Trung Á đều nhớ những mái vòm, mặt tiền phủ gạch men màu lam ngọc rực rỡ. Màu ấy thường được gọi là màu ngọc lam, và trong tiếng Ba Tư có một tên màu bắt nguồn từ tên của đá. Lớp men đó không làm từ ngọc lam; nó là men gốm có đồng, nung để ra sắc lam lục sáng, mô phỏng màu viên đá.
Việc cả một truyền thống kiến trúc chọn màu của một viên đá cho thấy ngọc lam đã đi sâu vào thẩm mỹ của vùng này. Màu lam ngọc trên nền gạch vàng nâu của sa mạc, dưới bầu trời xanh, là hình ảnh nhiều người gắn với kiến trúc Ba Tư và Trung Á. Đồ đồng, đồ bạc khảm ngọc lam, chuôi dao, yên ngựa, hộp đựng cũng là những món thủ công nổi tiếng.
Đây là một dạng “mô phỏng” rất khác với thuỷ tinh giả đá: không ai nhầm mái vòm là đá thật. Người ta mượn màu của đá như mượn một biểu tượng. Màu ngọc lam ngày nay có mặt trong tên màu sơn, màu vải, màu thiết kế khắp thế giới, phần lớn người dùng không biết nó mang tên một viên đá từ núi Khorasan.
“Ngọc lam Ba Tư” trong giới buôn đá: khi tên vùng thành tên màu
Vì ngọc lam Nishapur từng là chuẩn mực, trong giới buôn đá quốc tế chữ “Persian” đôi khi được dùng để chỉ một chất lượng màu: lam da trời đều, ít vân, chứ không nhất thiết là đá khai thác ở Iran. Một viên ngọc lam từ nơi khác có màu tương tự có thể được rao là “màu Ba Tư”. Cách dùng này không hẳn là gian dối nếu người bán nói rõ đó là tên màu, nhưng dễ làm người mua hiểu nhầm về xuất xứ.
Đây là một hiện tượng chung trong ngành đá: tên vùng mỏ nổi tiếng bị dùng như tên chất lượng. Trang về đá phong thủy có bài riêng về tên địa danh gắn vào đá, khi nào là nguồn mỏ thật, khi nào chỉ là nhãn bán hàng. Với ngọc lam, xác định nguồn gốc vùng mỏ thường cần phân tích của phòng lab có cơ sở dữ liệu, và không phải lúc nào cũng làm được.
Thêm vào đó, phần lớn ngọc lam trên thị trường hiện nay đã qua ổn định, tức tẩm nhựa cho bền và giữ màu, vì ngọc lam tự nhiên xốp, dễ bám dầu và đổi màu. Hàng ổn định là hợp lệ khi được khai báo. Điều cần nhớ là “Ba Tư” trên nhãn không bảo đảm đá chưa xử lý, cũng không bảo đảm đá đến từ Iran.
Ngọc lam trong các nền văn hoá khác
Ngọc lam được quý ở nhiều nơi trên thế giới, mỗi nơi một cách. Vài điểm nhắc ngắn để thấy tầm rộng của nó:
- Vùng Himalaya: ngọc lam được dùng nhiều trong trang sức truyền thống, đồ trang trí tóc, chuỗi hạt, thường kết hợp với san hô đỏ.
- Người bản địa Tây Nam Hoa Kỳ: ngọc lam gắn với trang sức bạc nổi tiếng, chủ đề đã có bài riêng ở trang chuyên về trang sức các nền văn hoá.
- Trung Mỹ thời trước Colombo: ngọc lam được dùng trong đồ khảm, mặt nạ, nhiều khi được trao đổi từ những vùng mỏ rất xa.
- Trung Hoa: ngọc lam, gọi là lục tùng thạch, xuất hiện trong đồ khảm từ rất sớm và trong trang sức cung đình về sau.
- Thế giới Hồi giáo và Ottoman: ngọc lam khảm trên vũ khí nghi lễ, yên cương, đồ dùng cung đình.
Ở mỗi nơi, ngọc lam được gán những ý nghĩa khác nhau: bảo hộ, may mắn, gắn với trời hay nước. Đó là quan niệm của từng nền văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người. Điểm chung là màu lam lục hiếm có trong thế giới đá, và con người ở khắp nơi đều bị nó cuốn hút.
Danh sách cũng cho thấy một điều đáng nghĩ: ngọc lam có lẽ là một trong số ít đá quý được nhiều nền văn hoá ở nhiều châu lục cùng quý một cách độc lập, từ rất sớm, trước khi họ biết đến nhau.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lam Ba Tư là gì?
Là ngọc lam khai thác từ vùng Nishapur, tỉnh Khorasan ở đông bắc Iran, nổi tiếng với màu lam da trời đều, ít vân. Trong giới buôn đá, chữ Ba Tư đôi khi còn được dùng để chỉ màu như vậy, không nhất thiết là xuất xứ Iran.
Vì sao ngọc lam gọi là turquoise?
Turquoise có gốc tiếng Pháp cổ, nghĩa là đá Thổ. Người châu Âu nhận ngọc lam qua các tuyến buôn bán đi qua vùng đất của người Thổ nên gọi như vậy, dù đá thật ra đến từ Ba Tư hoặc Sinai.
Người Ai Cập cổ đại lấy ngọc lam ở đâu?
Chủ yếu ở bán đảo Sinai, tại những nơi như Wadi Maghareh và Serabit el-Khadim. Các cuộc khai thác ngọc lam và đồng ở đây được tổ chức từ thời các vương triều đầu của Ai Cập.
Màu ngọc lam trên mái vòm Iran có làm từ đá ngọc lam không?
Không. Đó là gạch men nung với men có đồng để ra sắc lam lục, mô phỏng màu của ngọc lam. Người ta mượn màu của đá làm biểu tượng thẩm mỹ, không dùng đá thật để lợp mái.
Ngọc lam Ba Tư có phải luôn là đá chưa xử lý?
Không. Chữ Ba Tư trên nhãn không bảo đảm đá chưa xử lý, cũng không bảo đảm xuất xứ Iran. Phần lớn ngọc lam trên thị trường đã qua ổn định bằng nhựa. Muốn biết chắc cần hỏi người bán và xem phiếu giám định.
Lục tùng thạch có phải ngọc lam không?
Có. Lục tùng thạch là tên tiếng Hán của ngọc lam, nghĩa là đá màu lục như cây tùng. Tên này hay gặp trên hàng nhập từ Trung Quốc hoặc trong sách vở về đồ cổ.