Ngọc lam ổn định là ngọc lam xốp được tẩm nhựa hoặc chất trùng hợp để đá cứng hơn, màu đậm hơn và không đổi màu khi hút dầu, mồ hôi; dấu hiệu nghi vấn là ánh nhựa, cảm giác nhẹ tay, màu quá đều, nhưng xác nhận chắc chắn cần phổ hồng ngoại hoặc phép thử kim nóng trong phòng lab, và riêng xử lý Zachery thường cần phân tích nguyên tố.
Ngọc lam là gì, vì sao xốp, cách chọn vòng ngọc lam đã có nhiều trang nói. Bài này đi theo góc dấu hiệu nhận ra: phân biệt ổn định với tẩm sáp, ép bột, nhuộm; công cụ phòng lab dùng; và giới hạn của việc phát hiện. Các phép thử có nhiệt, hoá chất là việc của phòng lab.
Vì sao ngọc lam cần ổn định
Ngọc lam là khoáng vật phosphate của đồng và nhôm, thường ở dạng vi tinh thể, đặc chắc hay xốp tuỳ nơi hình thành. Phần lớn ngọc lam khai thác được thuộc loại xốp, phấn, màu nhạt, dễ vỡ. Lỗ xốp hút dầu da, mồ hôi, mỹ phẩm, làm màu đổi sang lục hoặc sẫm dần theo thời gian. Ở dạng này, ngọc lam khó mài, khó gắn trang sức và không giữ được màu.
Ổn định là cách lấp lỗ xốp bằng chất lỏng có thể đông cứng, thường là nhựa epoxy hoặc các loại nhựa trùng hợp khác, đôi khi dưới áp suất. Sau xử lý, đá cứng hơn, màu sâu hơn vì lỗ xốp không còn tán xạ ánh sáng, và ổn định với dầu, nước. Có khi phẩm màu được trộn vào nhựa để tăng màu, đó là ổn định có nhuộm, một xử lý nặng hơn.
Theo thông lệ thị trường, phần lớn ngọc lam trên thị trường đã qua một hình thức xử lý nào đó. Ngọc lam tự nhiên đặc chắc, không xử lý, đủ đẹp để dùng, chiếm tỉ lệ nhỏ. Vì vậy câu hỏi đúng là xử lý kiểu gì, không phải có xử lý không.
Phân biệt các kiểu ngọc lam trên thị trường
Bảng dưới đặt cạnh nhau những kiểu hay gặp, để thấy dấu hiệu của từng kiểu. Nhiều viên kết hợp nhiều xử lý.
| Kiểu | Bản chất | Dấu hiệu thường gặp | Mức nghiêm trọng khi không khai |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên chưa xử lý | Ngọc lam đặc chắc nguyên trạng | Ánh sáp nhẹ, màu có thể không đều, nặng tay hơn | Không áp dụng |
| Tẩm sáp, tẩm dầu | Lỗ xốp bề mặt được lấp bằng sáp, dầu | Ánh sáp, sáp có thể chảy khi gặp nhiệt | Nhẹ, nhưng vẫn cần khai |
| Ổn định bằng nhựa | Lỗ xốp lấp nhựa đông cứng | Ánh nhựa, nhẹ tay, màu đều, phổ có dấu nhựa | Đáng kể |
| Ổn định có nhuộm | Nhựa pha phẩm màu | Màu đậm dồn ở vân, ở khe | Nặng |
| Ép bột, tái tạo | Bột ngọc lam hoặc khoáng khác ép với nhựa | Cấu trúc hạt vụn, màu quá đều, nhẹ | Rất nặng, gần như đá nhân tạo |
Ngoài ra còn có đá khác giả ngọc lam như howlite, magnesite nhuộm, và ngọc lam tổng hợp hay mô phỏng. Những trường hợp này là câu hỏi nhận dạng, không còn là câu hỏi xử lý.
Dấu hiệu nghi vấn khi cầm và soi
Ánh nhựa thay vì ánh sáp. Ngọc lam tự nhiên đặc chắc có ánh sáp mờ đến ánh bán thuỷ tinh. Đá ổn định thường có ánh nhựa, bóng kiểu lớp phủ, nhất là ở chỗ lõm.
Nhẹ tay so với kích cỡ. Nhựa nhẹ hơn ngọc lam, nên đá xốp được ổn định thường có tỉ trọng thấp hơn đá đặc chắc. Người quen cầm nhiều sẽ thấy khác, nhưng chỉ phép đo tỉ trọng mới khách quan.
Màu quá đều và sâu. Ngọc lam tự nhiên hay có chỗ nhạt, chỗ đậm, đốm trắng. Màu lam đều tuyệt đối trên cả viên lớn là lý do để hỏi.
Vân mạng nhện có ánh khác. Ở ngọc lam có vân đá nền, nhựa lấp vào vân có thể tạo ánh khác hẳn phần ngọc lam, hoặc vân bị lõm hay lồi khác thường.
Bọt khí nhỏ ở bề mặt. Dưới kính hiển vi, đôi khi thấy bọt khí li ti trong nhựa ở những hốc bề mặt.
Phòng lab xác nhận bằng gì
Công cụ phổ biến nhất là phổ hồng ngoại. Nhựa có các dải hấp thụ đặc trưng của liên kết hữu cơ, khác với dải của ngọc lam. Khi phổ của viên đá có những dải ấy với cường độ đáng kể, phòng lab kết luận có chất hữu cơ, thường là nhựa. Phổ Raman cũng có thể phát hiện nhựa ở bề mặt. Với sáp, phổ cũng cho dấu hiệu, nhưng cần dữ liệu đối chứng để phân biệt sáp và nhựa.
Phép thử kim nóng là phương pháp truyền thống: chạm một đầu kim đã nung nóng vào chỗ khuất của viên đá, quan sát xem có chất chảy ra, có mùi nhựa hay sáp không. Phép thử này để lại dấu, nên chỉ phòng lab làm, ở chỗ khuất, với sự đồng ý của chủ đá, và ngày nay thường chỉ dùng khi các phương pháp không phá huỷ không đủ.
Đo tỉ trọng chính xác bằng cân thuỷ tĩnh hỗ trợ thêm, vì đá ổn định thường nhẹ hơn ngọc lam đặc chắc cùng loại. Tuy vậy tỉ trọng ngọc lam tự nhiên dao động theo độ xốp, nên con số chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh các dấu hiệu khác.
Xử lý Zachery: trường hợp khó nhất
Xử lý Zachery, mang tên người phát triển nó, là một quy trình được dùng từ khoảng thập niên 1980 cho ngọc lam. Chi tiết quy trình không được công bố đầy đủ, nhưng các nghiên cứu cho thấy nó làm đá cứng hơn, màu đậm hơn, giảm độ xốp, mà gần như không để lại nhựa có thể thấy trên phổ hồng ngoại. Vì vậy, các phương pháp quen thuộc để phát hiện ổn định bằng nhựa thường không hiệu quả.
Các phòng lab lớn đã ghi nhận một số dấu hiệu gợi ý: hàm lượng kali cao bất thường, đo được bằng máy huỳnh quang tia X, đặc biệt ở lớp gần bề mặt; màu đậm tập trung dọc khe và gần bề mặt, lõi nhạt hơn khi viên đá bị cắt hoặc mẻ. Kết hợp các dấu hiệu này cho phép phòng lab đưa ra ý kiến, nhưng không phải trường hợp nào cũng chắc chắn.
Zachery là ví dụ rõ về một xử lý được thiết kế, có chủ ý hay không, theo cách khó bị phát hiện. Nó nhắc rằng phiếu ghi "không phát hiện chất hữu cơ" chưa chắc có nghĩa ngọc lam chưa qua xử lý nào.
Ép bột và tái tạo: khi viên đá không còn là một khối
Ngọc lam ép bột, hay tái tạo, là bột ngọc lam hoặc khoáng vật khác trộn nhựa, có khi thêm phẩm, ép thành khối rồi cắt mài. Sản phẩm này về bản chất gần với vật liệu nhân tạo hơn là đá tự nhiên đã xử lý. Dưới kính hiển vi, nó có cấu trúc hạt vụn, những mảnh nhỏ góc cạnh nằm trong nền nhựa, đôi khi thấy rõ các mảnh có màu khác nhau.
Ngọc lam ép bột thường có màu rất đều, vân đá nền nếu có thì giống in hoặc quá đều đặn, tỉ trọng thấp, phổ hồng ngoại cho dải nhựa rất mạnh. Nhiều sản phẩm còn dùng bột khoáng khác như magnesite, chỉ có màu ngọc lam nhờ phẩm, lúc đó phiếu sẽ không gọi là ngọc lam nữa.
Với người mua, phân biệt ép bột với ổn định nguyên khối quan trọng hơn phân biệt ổn định với tự nhiên, vì khoảng cách giá trị lớn hơn nhiều. Câu hỏi "đây là đá nguyên khối hay ép" nên được hỏi trước tiên, và nên được ghi vào hoá đơn.
Khi thời gian làm lộ dấu xử lý
Một số dấu hiệu chỉ hiện ra sau nhiều năm đeo. Ngọc lam tẩm sáp có thể mất sáp dần ở chỗ hay cọ xát, bề mặt từ bóng chuyển sang mờ, màu nhạt đi ở rìa. Ngọc lam ổn định bằng nhựa kém chất lượng có thể ngả vàng, vì một số loại nhựa bị lão hoá dưới ánh sáng, làm màu lam chuyển sang lục. Vân nền lấp nhựa có khi bị lõm xuống khi nhựa co lại.
Ngọc lam ổn định có nhuộm thì có thể phai màu ở những chỗ mòn, để lộ phần nhạt hơn bên dưới. Ở mặt sau của viên đá đã gắn ổ, nơi ít tiếp xúc, màu và ánh có thể khác hẳn mặt trước, và chỗ chênh lệch ấy là manh mối cho thợ sửa trang sức khi tháo đá ra.
Những thay đổi này không chứng minh chắc chắn kiểu xử lý, nhưng giúp người sở hữu hiểu vì sao viên đá cũ đi khác với lúc mới mua. Nếu muốn biết rõ, đưa đá đến phòng lab kiểm tra; và nếu đá được tháo ra để sửa, đó là dịp tốt để soi kỹ mặt sau và gờ.
Đọc phiếu và hỏi người bán
Phiếu giám định ngọc lam thường có hai phần: nhận dạng (ngọc lam tự nhiên, ngọc lam tái tạo, howlite nhuộm…) và xử lý (ổn định, tẩm sáp, nhuộm, không phát hiện xử lý). Đọc cả hai phần, và lưu ý những câu chữ thận trọng như "phát hiện chất hữu cơ", "có dấu hiệu xử lý bề mặt".
Khi mua không có phiếu, hãy hỏi người bán ba câu: đá nguyên khối hay ép bột; có ổn định, tẩm sáp hay nhuộm không; nếu có thì ghi vào hoá đơn được không. Người bán hiểu nghề sẽ trả lời rõ, vì đây là những xử lý phổ biến, không có gì phải giấu.
Với đá rời, có thể đề nghị người bán cho xem viên đá dưới kính lúp ở mặt đáy, nơi chưa được đánh bóng kỹ. Mặt đáy của đá ổn định thường lộ ánh nhựa rõ hơn mặt trên, còn mặt đáy của đá ép bột có khi thấy được cấu trúc hạt vụn bằng mắt thường.
Ngọc lam ổn định không phải đá kém. Nó bền hơn, giữ màu tốt hơn khi đeo hằng ngày, và với nhiều người là lựa chọn hợp lý. Điều cần chỉ là được biết đúng mình đang mua gì.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lam ổn định có phải ngọc lam giả không?
Không. Đó là ngọc lam tự nhiên xốp được tẩm nhựa để cứng hơn và giữ màu. Nhưng xử lý này phải được khai rõ, vì giá trị khác với ngọc lam đặc chắc chưa xử lý.
Làm sao biết ngọc lam đã ổn định?
Có thể nghi khi thấy ánh nhựa, nhẹ tay, màu quá đều. Xác nhận cần phổ hồng ngoại hoặc phổ Raman trong phòng lab; phép thử kim nóng chỉ phòng lab làm ở chỗ khuất khi cần.
Xử lý Zachery là gì?
Là một quy trình xử lý ngọc lam dùng từ khoảng thập niên 1980, làm đá cứng và đậm màu hơn mà gần như không để lại nhựa trên phổ. Phòng lab nghi vấn dựa vào hàm lượng kali cao và màu dồn gần bề mặt.
Ngọc lam ép bột khác ngọc lam ổn định thế nào?
Ổn định là đá nguyên khối được tẩm nhựa. Ép bột là bột đá trộn nhựa ép thành khối mới, gần với vật liệu nhân tạo. Dưới kính hiển vi, ép bột có cấu trúc hạt vụn trong nền nhựa.
Ngọc lam tẩm sáp có cần khai không?
Có, dù đây là xử lý nhẹ. Sáp có thể chảy khi gặp nhiệt và làm thay đổi bề mặt theo thời gian, nên người mua nên được biết để giữ đá đúng cách.
Ngọc lam chưa xử lý có tốt hơn để đeo hằng ngày không?
Không hẳn. Ngọc lam xốp chưa xử lý dễ đổi màu do hút dầu, mồ hôi. Ngọc lam đặc chắc chưa xử lý thì bền hơn nhưng hiếm. Ngọc lam ổn định thường bền màu hơn khi đeo hằng ngày.
