Emerald đã lấp khe được nhận ra qua dấu vết của chất lấp trong các khe nứt chạm bề mặt: ánh chớp màu cam hoặc lam khi xoay đá, bọt khí kẹt trong khe, vân chảy, và vệt trắng đục khi chất lấp khô hoặc bị rửa trôi; muốn biết đó là dầu hay nhựa, phòng lab dùng phổ hồng ngoại hoặc phổ Raman.
Lấp khe emerald là việc phổ biến đến mức thị trường mặc định đa số emerald đã qua xử lý này, và câu hỏi đúng là "mức độ bao nhiêu, bằng chất gì". Lý do ngâm dầu, các loại chất lấp đã có nhiều bài nói; bài này đứng ở góc dấu hiệu nhận ra và giới hạn của việc phát hiện.
Vì sao khe nứt "biến mất" khi được lấp
Một khe nứt trong emerald trông rõ vì giữa hai mặt khe là không khí. Không khí có chiết suất khoảng 1, còn emerald khoảng 1,57–1,58, nên ánh sáng gặp mặt khe bị phản xạ mạnh, khe hiện lên như một mặt gương trắng. Khi khe được lấp bằng chất có chiết suất gần với emerald, ranh giới gần như biến mất, ánh sáng đi xuyên qua, khe trở nên khó thấy.
Dầu tuyết tùng, các loại dầu khoáng, nhựa tổng hợp có chiết suất khác nhau, nhưng đều gần emerald hơn nhiều so với không khí. Nhựa thường có chiết suất sát hơn nên làm khe mờ hiệu quả hơn, đồng thời bền hơn dầu. Chính vì cơ chế dựa trên chiết suất, chất lấp không bao giờ khớp hoàn toàn với emerald ở mọi bước sóng, và sự lệch nhỏ ấy là nguồn gốc của dấu hiệu chớp màu.
Điều cần nhớ là lấp khe không làm khe liền lại. Khe vẫn còn, viên đá vẫn yếu ở đó như trước. Lấp khe chỉ thay đổi cách ánh sáng đi qua, nên cũng thay đổi cách mắt người nhìn thấy độ sạch của viên đá.
Dấu hiệu nhìn thấy dưới kính phóng đại
Hiệu ứng chớp màu. Xoay đá dưới ánh sáng nền tối, khe được lấp có thể loé lên màu cam, vàng; chuyển sang nền sáng lại loé màu lam, tím. Hiện tượng này mạnh ở nhiều loại nhựa, yếu hơn ở dầu.
Bọt khí kẹt trong khe. Chất lấp không đi vào hết, để lại những bọt khí dẹt nằm trong mặt khe, trông như giọt nước bị ép giữa hai tấm kính.
Vân chảy. Ở khe rộng, chất lấp có thể để lại vân lượn như dòng chảy đã đông, khác hẳn hình dạng gồ ghề của khe nứt tự nhiên.
Vệt trắng đục, cặn khô. Dầu bay hơi hoặc bị rửa mất, nhựa bị lão hoá, để lại vệt trắng như sương hay mạng nhện trong khe. Đây là lúc khe "hiện lại", thường sau vài năm hoặc sau khi làm sạch không đúng cách.
Vùng không khí xen vùng đầy. Một khe có chỗ đã lấp, chỗ còn trống, ranh giới giữa hai vùng rất rõ dưới kính hiển vi.
Lỗ mở của khe trên mặt đá. Chất lấp phải vào từ bề mặt, nên khe được lấp luôn có điểm chạm mặt; soi kỹ đường khe chạm mặt giác giúp đánh giá.
Nhìn chớp màu cho đúng cách
Chớp màu không phải lúc nào cũng hiện ra khi chỉ cầm viên đá dưới đèn trần. Người giám định thường đặt đá dưới kính hiển vi, chiếu sáng trường tối, tức là nền đen và ánh sáng đi xiên từ cạnh, rồi xoay chậm viên đá để mặt khe nghiêng dần về phía mắt. Có một góc rất hẹp mà ở đó khe "loé" màu cam vàng. Chuyển sang nền sáng, cũng xoay như vậy, ở góc tương ứng khe loé màu lam tím. Hai màu này đi thành cặp, và thấy được cả hai là dấu hiệu khá tin cậy.
Đèn sợi quang, loại có đầu dẫn sáng nhỏ, giúp chiếu tập trung vào từng khe để quan sát. Ngoài ra, ánh sáng phân cực đôi khi giúp làm nổi vùng chất lấp đã đông cứng có ứng suất khác với emerald xung quanh.
Cần phân biệt chớp màu với ánh cầu vồng tự nhiên của một khe nứt rỗng. Khe chứa không khí rất mỏng cũng có thể cho màu giao thoa như váng dầu trên mặt nước, nhưng màu ấy lấp lánh nhiều sắc cùng lúc và hiện ở nhiều góc, không đi thành cặp cam – lam theo nền tối và nền sáng. Học nhìn hai hiện tượng cạnh nhau trên mẫu đã biết là cách nhanh nhất để không nhầm.
Dầu hay nhựa: phòng lab phân biệt thế nào
Mắt thường và kính lúp hiếm khi đủ để biết chất lấp là gì. Bảng dưới tóm tắt các công cụ phòng lab hay dùng và điều mỗi công cụ cho biết.
| Công cụ | Cho biết điều gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Kính hiển vi trường tối, sợi quang | Có lấp khe hay không, vị trí, mức độ, chớp màu | Không nói được chính xác chất lấp |
| Đèn cực tím | Một số dầu, nhựa phát huỳnh quang vàng, lục nhạt trong khe | Nhiều chất lấp không phát huỳnh quang; chỉ là gợi ý |
| Phổ hồng ngoại (FTIR) | Dấu vân tay hoá học của dầu, nhựa epoxy và các nhựa khác | Khó khi chất lấp ít hoặc nằm sâu; cần dữ liệu đối chứng |
| Phổ Raman | Nhận diện chất lấp tại một điểm cụ thể trong khe | Phải lấy nét đúng vào chất lấp, tốn thời gian |
Nhiều phòng lab chỉ ghi "có chất lấp khe" kèm mức độ, không phải lúc nào cũng nêu tên chất, vì việc định danh chính xác không phải lúc nào cũng làm được. Một số phòng lab phân biệt riêng "dầu" và "nhựa" khi phổ đủ rõ.
Mức độ lấp khe được chấm thế nào
Vì gần như mọi emerald đều có ít nhiều khe chạm mặt, phiếu giám định thường không chỉ ghi có hay không, mà ghi mức độ. Nhiều phòng lab dùng thang ba hoặc bốn bậc, đại ý từ "không", "nhẹ", "vừa" tới "đáng kể". Mức độ được đánh giá dựa trên số lượng khe được lấp, kích thước, vị trí và mức ảnh hưởng tới vẻ ngoài của viên đá.
Một khe nhỏ ở góc đáy được lấp sẽ được chấm nhẹ hơn nhiều so với một khe lớn chạy ngang mặt bàn. Lý do là nếu chất lấp mất đi, khe ở mặt bàn sẽ làm thay đổi hẳn vẻ đẹp của viên đá, còn khe ở góc đáy gần như không ảnh hưởng.
Thang chấm này mang tính đánh giá của chuyên gia, nên hai phòng lab có thể cho kết quả lệch nhau một bậc. Người mua nên hiểu mức độ như một dải ước lượng, không phải phép đo tuyệt đối, và nên hỏi kỹ khi thấy chênh lệch lớn giữa lời rao và phiếu.
Khi dấu hiệu bị che hoặc khó đọc
Có những trường hợp phát hiện lấp khe khó khăn. Viên đá gắn ổ sâu, khe chạm mặt ở chỗ bị móc che, khiến không quan sát được đường vào của chất lấp. Chất lấp có chiết suất rất sát emerald, chớp màu yếu đến mức khó thấy. Khe rất mảnh, chất lấp ít, phổ hồng ngoại không cho tín hiệu rõ.
Ngoài ra, chất lấp có thể được làm sạch bằng dung môi rồi lấp lại bằng chất khác. Trong khoảng thời gian chất cũ đã ra mà chất mới chưa vào, viên đá trông tệ hơn hẳn. Một viên mua về trông đẹp, sau một lần làm sạch bằng sóng siêu âm hoặc hơi nước nóng trở nên đầy vết trắng, thường là vì chất lấp đã bị đẩy ra.
Một trường hợp khó khác là emerald có rất nhiều khe nhỏ chằng chịt, kiểu đá mà người trong nghề gọi vui là "vườn". Khi khe nhiều, việc phân biệt khe nào đã lấp, khe nào còn trống, chất lấp đi sâu tới đâu trở nên tốn công, và đánh giá mức độ càng dựa nhiều vào kinh nghiệm của người xem.
Vì vậy, kết luận của phòng lab về emerald luôn gắn với thời điểm kiểm tra. Một phiếu ghi mức độ nhẹ cách đây mười năm có thể không còn đúng nếu viên đá đã qua nhiều lần sửa, làm sạch, hay được lấp lại.
Lấp khe và đá tổng hợp, đá xử lý khác
Trong quá trình tìm dấu lấp khe, người giám định cũng đồng thời kiểm tra những câu hỏi khác: viên đá có phải emerald tự nhiên không, hay emerald tổng hợp thuỷ nhiệt, flux; có nhuộm màu không, nghĩa là chất lấp có pha phẩm xanh để tăng màu không. Chất lấp có màu là một xử lý nặng hơn lấp không màu nhiều, vì nó làm thay đổi màu của viên đá chứ không chỉ độ sạch.
Dấu hiệu của chất lấp có màu là màu xanh dồn đậm trong các khe, quan sát rõ khi nhìn viên đá dưới ánh sáng khuếch tán. Khi khô, phẩm màu có thể để lại vệt xanh đậm dọc khe. Phòng lab thường nêu rất rõ trên phiếu khi phát hiện chất lấp có màu.
Emerald tổng hợp cũng có khi được lấp khe, nên thấy chất lấp không chứng minh viên đá là tự nhiên. Kết luận về nguồn gốc dựa vào bao thể, phổ và nguyên tố vi lượng; kết luận về xử lý dựa vào những dấu hiệu mô tả trong bài này. Hai câu hỏi tách bạch, nhưng thường được trả lời trong cùng một lần kiểm tra.
Với người mua: hỏi gì cho đúng
Câu hỏi "emerald này có ngâm dầu không" gần như luôn nhận được câu trả lời "có, emerald nào cũng vậy", và câu ấy không sai. Câu hỏi hữu ích hơn là: mức độ lấp khe bao nhiêu, chất lấp là dầu hay nhựa, có màu hay không màu, phiếu do đơn vị nào cấp, cấp khi nào.
Với đá rời giá trị cao, hãy xem phiếu ghi mức độ và loại chất lấp nếu có. Với đá gắn trên trang sức, hỏi về điều kiện bảo hành nếu chất lấp xuống cấp. Tránh làm sạch emerald bằng sóng siêu âm, hơi nước nóng, dung môi mạnh, vì đó là những cách nhanh nhất làm chất lấp thoát ra.
Cuối cùng, nhớ rằng mức độ lấp khe thấp không phải lúc nào cũng có nghĩa đá đẹp hơn. Một viên ít khe vì sạch tự nhiên khác với một viên ít khe vì được lấp chất có chiết suất rất sát. Phiếu đọc cùng với chính viên đá mới cho bức tranh đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao emerald nào cũng có lấp khe?
Vì emerald hình thành trong môi trường nhiều biến động, gần như viên nào cũng có khe nứt chạm bề mặt. Lấp khe là thông lệ lâu đời để khe kém rõ. Thị trường chấp nhận việc này, nhưng mức độ và chất lấp phải được khai rõ.
Hiệu ứng chớp màu là gì?
Là ánh loé màu cam vàng hoặc lam tím trong khe đã được lấp khi xoay viên đá dưới nền tối hoặc nền sáng. Nó xuất hiện vì chất lấp và emerald có chiết suất gần nhau nhưng không khớp ở mọi màu ánh sáng.
Nhìn bằng mắt có biết emerald lấp dầu hay nhựa không?
Thường là không. Một số dấu hiệu như chớp màu mạnh gợi ý nhựa, nhưng để xác định cần phổ hồng ngoại hoặc phổ Raman trong phòng lab. Nhiều phiếu chỉ ghi có chất lấp và mức độ.
Vì sao emerald đang đẹp lại hiện vết trắng sau khi làm sạch?
Có thể chất lấp trong khe đã bị đẩy ra hoặc khô đi, để lộ lại khe nứt. Sóng siêu âm, hơi nước nóng và dung môi là những tác nhân thường gặp. Nên mang đá tới thợ hoặc phòng lab để được tư vấn lấp lại.
Chất lấp có màu nguy hiểm hơn chất lấp không màu thế nào?
Chất lấp có màu làm thay đổi màu nhìn thấy của viên đá, không chỉ độ sạch, nên được coi là xử lý nặng hơn. Phòng lab ghi rõ trường hợp này trên phiếu, và người bán phải khai.
Mức độ lấp khe nhẹ, vừa, đáng kể khác nhau ra sao?
Mức độ phản ánh số lượng, kích thước, vị trí khe được lấp và ảnh hưởng của chúng tới vẻ ngoài. Đây là đánh giá của chuyên gia, hai phòng lab có thể lệch nhau một bậc.
