Kim cương khoan laser là viên kim cương có bao thể đen được làm mờ đi bằng cách dùng tia laser khoan một đường nhỏ từ bề mặt tới bao thể, rồi đưa hoá chất vào tẩy màu; dấu hiệu nhận ra là một ống mảnh, thẳng chạy từ mặt đá vào trong, với lỗ mở nhỏ trên bề mặt, hoặc ở kiểu khoan nội bộ KM là những kênh nứt ngoằn ngoèo nối bao thể với mặt đá.
Bài này không bàn chuyện kim cương lấp khe nứt hay xử lý màu, vốn đã có trang riêng nói kỹ, mà tập trung vào khoan laser: kỹ thuật làm gì, để lại dấu vết gì, phân biệt thế nào với đặc điểm tự nhiên, và vì sao phòng lab vẫn phân cấp độ sạch cho đá khoan nhưng phải ghi rõ.
Khoan laser để làm gì
Kim cương thường có bao thể khoáng vật màu đen hoặc tối, như graphit, sulfide, nằm bên trong. Một chấm đen ở giữa viên đá dễ thấy hơn nhiều so với một vết nứt trắng mảnh, nên ảnh hưởng mạnh tới vẻ ngoài. Ý tưởng của khoan laser là tạo một đường dẫn tới bao thể đen, rồi dùng hoá chất, thường là axit đun nóng, hoà tan hoặc tẩy trắng bao thể. Chấm đen biến thành một chấm trắng mờ, ít gây chú ý hơn.
Kỹ thuật khoan laser kiểu ống thẳng được dùng từ khoảng những năm 1960–1970. Khoảng cuối thập niên 1990, xuất hiện kiểu khoan nội bộ, thường gọi là KM, theo cách viết tắt một cụm từ tiếng Hebrew có nghĩa đại ý là "khoan đặc biệt". Thay vì đục một ống từ ngoài vào, tia laser được hội tụ vào gần bao thể để làm nó nóng lên và tạo ra hoặc mở rộng những khe nứt tới bề mặt, sau đó hoá chất đi theo khe vào.
Ở góc nhìn của người mua, khoan laser là một đánh đổi: viên đá trông sạch hơn khi nhìn thoáng qua, nhưng mang thêm một đặc điểm nhân tạo và một dòng xử lý trên giấy tờ. Có người chấp nhận, có người không; điều quan trọng là được biết để tự quyết.
Cả hai kiểu đều không làm bao thể biến mất hoàn toàn. Chúng chỉ đổi một đặc điểm dễ thấy thành một đặc điểm khó thấy hơn, đồng thời để lại một đặc điểm mới do con người tạo ra: đường khoan hoặc kênh nứt.
Dấu hiệu của khoan laser kiểu ống thẳng
Ống mảnh, thẳng, đều. Dưới kính lúp mười lần hoặc kính hiển vi, đường khoan hiện như một ống rất mảnh chạy thẳng từ bề mặt vào trong. Khe nứt tự nhiên hiếm khi thẳng tắp như vậy.
Lỗ mở trên bề mặt. Ở điểm laser đi vào, mặt giác có một lỗ nhỏ, thường trông như một chấm hoặc hố li ti. Lỗ có thể được lấp bằng chất trong suốt, nhưng vẫn nhận ra được.
Ống kết thúc ở bao thể. Đầu trong của đường khoan dừng tại vị trí của bao thể đã bị tẩy, giờ là một vùng trắng mờ hoặc hốc rỗng.
Có thể có nhiều ống. Một viên có nhiều bao thể đen có thể bị khoan nhiều đường, mỗi đường từ một hướng khác nhau.
Thành ống có thể sẫm. Trong một số trường hợp, thành ống còn vết sẫm do vật liệu bị cháy khi khoan, làm đường khoan dễ thấy hơn khi xoay viên đá dưới ánh sáng nền tối.
Kênh KM: khi đường khoan giả làm vết nứt
Kiểu khoan nội bộ KM khó nhận ra hơn, vì những kênh nó tạo ra trông giống vết nứt tự nhiên. Tuy vậy, người giám định có kinh nghiệm thấy được vài điểm khác biệt. Kênh KM thường có hình dạng ngoằn ngoèo, như con giun, hoặc như những bậc thang nhỏ nối nhau. Kênh luôn đi từ bao thể tới bề mặt, gần như không bao giờ đứng một mình.
Trên bề mặt, chỗ kênh chạm mặt giác thường có dạng một khe ngắn, đôi khi đi kèm vết đổi màu hay vết chảy của hoá chất. Bên trong, vùng quanh bao thể có thể trông "rửa trắng", khác với một bao thể đen nguyên vẹn. Dưới kính hiển vi, kênh có bề mặt hơi mờ, khác ánh lấp lánh của một vết nứt sạch.
Một số viên được khoan KM rồi lấp khe bằng thuỷ tinh có chiết suất cao, làm việc phát hiện khó hơn. Lúc này, các dấu hiệu của lấp khe như hiệu ứng chớp màu có thể giúp nhận ra. Vì nhiều dấu hiệu của KM giống vết nứt tự nhiên, việc xác định thường cần quan sát từ nhiều góc, với ánh sáng thay đổi, và kinh nghiệm so sánh với mẫu đã biết.
So sánh khoan ống thẳng, kênh KM và vết nứt tự nhiên
Bảng tóm tắt những đặc điểm người giám định hay dùng để phân biệt. Đây là xu hướng chung, mỗi viên vẫn cần đọc riêng.
| Đặc điểm | Khoan ống thẳng | Kênh KM | Vết nứt tự nhiên |
|---|---|---|---|
| Hình dạng | Ống mảnh, thẳng, đều | Ngoằn ngoèo, dạng giun hoặc bậc thang | Mặt phẳng hoặc cong, viền không đều |
| Nối với bao thể | Luôn kết thúc tại bao thể | Luôn nối bao thể với bề mặt | Không nhất thiết |
| Lỗ trên bề mặt | Chấm hoặc hố nhỏ tròn | Khe ngắn | Đường mảnh, có khi không chạm mặt |
| Bao thể liên quan | Trắng mờ, rỗng | Trắng mờ, như bị rửa | Giữ màu tự nhiên |
| Kết hợp lấp khe | Có thể | Có thể, phổ biến hơn | Có thể bị lấp như xử lý riêng |
Phân biệt chuẩn xác KM với vết nứt tự nhiên là một trong những phần khó của việc phân cấp độ sạch kim cương, và là lý do kinh nghiệm của người giám định quan trọng ngang thiết bị.
Phiếu giám định ghi khoan laser thế nào
Khác với kim cương lấp khe nứt, vốn được nhiều phòng lab lớn từ chối phân cấp độ sạch hoặc chỉ cấp báo cáo nhận dạng, kim cương khoan laser thường vẫn được phân cấp đầy đủ. Lý do là khoan laser là một thay đổi cố định, không mất đi theo thời gian hay khi làm sạch. Đường khoan được coi như một đặc điểm độ sạch do con người tạo ra.
Trên phiếu, đường khoan thường được vẽ trên sơ đồ độ sạch bằng ký hiệu riêng và ghi tên trong danh sách đặc điểm, đại ý "đường khoan laser" hoặc "khoan laser nội bộ". Phần ghi chú có thể nêu thêm rằng viên đá đã được xử lý bằng laser. Cấp độ sạch phản ánh viên đá như nó đang là, sau khi khoan.
Điều người mua cần biết là cùng một cấp độ sạch, viên đá khoan laser và viên đá không khoan không giống nhau về thị trường. Việc khoan phải được khai rõ khi bán, và giấy tờ đi kèm nên ghi rõ thông tin này.
Kính lúp mười lần có đủ không
Khoan ống thẳng thường đủ rõ để người quen dùng kính lúp mười lần nhận ra, nhất là khi biết tìm lỗ mở trên mặt giác. Kênh KM thì khó hơn nhiều, kính lúp có thể chỉ cho thấy một vết nứt bình thường. Kim cương nhỏ, đã gắn ổ, mặt giác bị móc che, càng làm việc quan sát khó khăn.
Vì vậy, với kim cương giá trị, đừng dựa vào việc tự soi để kết luận đá không khoan. Phiếu của phòng lab uy tín là căn cứ, và nên đối chiếu số khắc trên gờ nếu có với số trên phiếu. Với kim cương không có phiếu, có thể đề nghị kiểm tra trước khi mua.
Ngược lại, nếu tự soi thấy một ống thẳng tắp nối từ mặt đá tới một chấm trắng bên trong, đó là lý do đủ để hỏi lại người bán và yêu cầu xác minh. Dấu hiệu rõ thì không cần thiết bị đắt; dấu hiệu mờ thì cần phòng lab.
Khoan laser trong chuỗi xử lý của một viên đá
Một viên kim cương có thể đi qua nhiều xử lý nối tiếp nhau. Khoan laser để tẩy bao thể đen, sau đó lấp khe để làm mờ đường khoan hay kênh KM, thậm chí xử lý màu nếu viên đá có màu kém. Mỗi bước để lại dấu vết riêng, và người giám định phải đọc chúng như đọc nhiều lớp chữ viết đè lên nhau.
Ví dụ giả định: một viên kim cương có chấm đen ở giữa, được khoan KM, sau đó kênh được lấp bằng thuỷ tinh chiết suất cao. Dưới kính hiển vi, người giám định thấy một vùng trắng mờ ở vị trí bao thể cũ, một kênh ngoằn ngoèo tới mặt đá, và khi xoay viên đá dưới nền tối, kênh loé màu cam. Ba dấu hiệu ấy kể lại ba bước xử lý.
Khi có lấp khe đi kèm, nhiều phòng lab lớn sẽ không phân cấp độ sạch như với đá chỉ khoan, mà xử lý theo quy định riêng cho đá lấp khe. Vì vậy, người mua cần đọc kỹ phiếu: chỉ khoan laser hay có cả lấp khe, vì hai trường hợp có ý nghĩa khác nhau về độ bền lẫn giá trị trên thị trường.
Những hiểu lầm hay gặp
"Khoan laser là khắc mã trên gờ." Không. Khắc mã là dùng laser viết số hiệu lên gờ để nhận dạng, không chạm vào bên trong. Khoan laser là xử lý độ sạch. Hai việc khác nhau hoàn toàn.
"Đá khoan laser là đá giả." Không. Đó vẫn là kim cương tự nhiên, chỉ đã được xử lý để giảm độ thấy của bao thể. Nhưng phải khai rõ.
"Khoan xong thì bao thể biến mất." Bao thể chỉ bị tẩy màu hoặc hoà tan một phần, để lại vùng trắng mờ hoặc hốc, cộng thêm đường khoan. Viên đá không trở nên sạch như chưa từng có bao thể.
"Đã có phiếu là đá không xử lý." Phiếu ghi đầy đủ đặc điểm, kể cả khoan laser. Hãy đọc phần đặc điểm và ghi chú, không chỉ nhìn cấp độ sạch.
"Kim cương nhỏ thì không ai khoan." Việc khoan tốn công, nên thường gặp ở đá cỡ vừa trở lên, nhưng không có ngưỡng cố định. Đá nhỏ có chấm đen rõ ở giữa vẫn có thể đã được khoan.
Câu hỏi thường gặp
Kim cương khoan laser có bền không?
Đường khoan là một kênh nhỏ trong viên đá, thường không làm kim cương yếu đi đáng kể khi đeo bình thường. Tuy vậy, kênh KM là khe nứt thật, nên tránh va đập mạnh ở vùng đó và báo thợ trước khi sửa trang sức.
KM là gì?
Là kiểu khoan laser nội bộ, xuất hiện khoảng cuối thập niên 1990. Tia laser làm nóng vùng quanh bao thể để tạo hoặc mở rộng khe nứt tới bề mặt, rồi hoá chất đi theo khe vào tẩy bao thể. Kênh tạo ra trông giống vết nứt tự nhiên.
Soi bằng kính lúp mười lần có thấy đường khoan không?
Đường khoan ống thẳng thường thấy được nếu biết tìm, nhất là lỗ mở trên mặt giác. Kênh KM khó hơn nhiều và dễ nhầm với vết nứt. Với đá giá trị, nên dựa vào phiếu của phòng lab.
Phòng lab có phân cấp độ sạch cho kim cương khoan laser không?
Thường có, vì khoan là thay đổi cố định. Đường khoan được vẽ trên sơ đồ và ghi trong danh sách đặc điểm. Khác với kim cương lấp khe nứt, loại mà nhiều phòng lab không phân cấp độ sạch.
Khoan laser khác khắc mã laser trên gờ thế nào?
Khắc mã laser chỉ viết số hiệu nông trên gờ để nhận dạng viên đá, không ảnh hưởng độ sạch. Khoan laser đi vào trong viên đá để xử lý bao thể đen. Hai việc khác nhau.
Kim cương khoan laser có cần khai khi bán không?
Có. Đây là xử lý làm thay đổi vẻ ngoài của độ sạch, thông lệ của ngành và quyền lợi người mua đều đòi hỏi người bán nói rõ và ghi vào giấy tờ.
