Đá rời là viên đá đã được mài giác hoặc mài cabochon nhưng chưa gắn lên nhẫn, mặt dây hay bông tai. Người mua đá rời cầm được trọn viên đá trong kẹp, nhìn được mặt đáy, phần gờ và mọi góc mà ổ kim loại thường che đi; đổi lại, họ phải tự lo phần còn lại: biết mình đang mua đá gì, đo đạc, giấy tờ, chọn thợ gắn và giữ viên đá an toàn trong lúc chờ.
Trong nghề, đá rời là dạng hàng mà người buôn đá, thợ kim hoàn và người sưu tầm trao tay nhau thường xuyên nhất. Với người mua lẻ, đó là một cách mua khác hẳn việc chọn một món trang sức đã hoàn chỉnh trong tủ kính. Bài này nói rõ khác ở đâu, cái lợi nằm chỗ nào, cái rủi ro nằm chỗ nào, để bạn biết mình có hợp với cách mua này không trước khi bỏ công đi tìm một viên đá.
Đá rời là gì và người trong nghề gọi nó thế nào
Chữ "rời" ở đây đối lập với "đã gắn". Một viên ruby trên nhẫn là đá đã gắn; cũng viên ruby ấy được thợ tháo ra, đặt vào túi giấy nhỏ thì thành đá rời. Đá thô vừa lấy từ mỏ chưa phải đá rời theo nghĩa thông dụng, vì nó chưa được mài; người ta gọi riêng là đá thô, phôi đá hay đá sa khoáng tuỳ dạng. Khi nói "mua đá rời", người bán và người mua gần như luôn hiểu là viên đá đã thành hình, có giác hoặc có mặt vồng, sẵn sàng để gắn hoặc để cất.
Ở chợ đá và trong giới buôn, đá rời còn được gọi theo cách đóng gói: đá gói giấy, đá vỉ, đá lô. Đá gói giấy là từng viên hoặc vài viên nằm trong một tờ giấy gấp có lót lớp giấy mỏng bên trong. Đá vỉ là đá xếp trong hộp nhựa ngăn nhỏ hoặc vỉ có nắp trong. Đá lô là nhiều viên cùng loại, cùng cỡ gần nhau, bán cả nhóm. Với đá màu, người ta hay nói thêm kiểu mài và dáng: oval, tròn, gối vuông, giọt nước, cabochon, kèm kích thước theo milimet.
Một điểm cần biết ngay từ đầu: đá rời không tự động có nghĩa là đá tự nhiên, cũng không có nghĩa là đá xịn hơn đá trên trang sức. Đá tổng hợp, đá đã xử lý và thuỷ tinh đều có thể được bán dưới dạng đá rời. Đá rời chỉ cho bạn quyền nhìn rõ hơn; nhìn ra điều gì thì còn tuỳ vào việc bạn biết hỏi gì, biết xem gì và có đưa viên đá đi kiểm định hay không.
Mua đá rời nhìn thấy được những gì mà ổ kim loại thường che
Mặt đáy và phần gờ. Trên một chiếc nhẫn, phần đáy viên đá chìm trong ổ, gờ bị chấu hoặc viền kim loại ôm. Đá rời cho bạn xem gờ có mẻ, có dày quá không, đáy có phình to để giữ cân hay không. Những chi tiết này quyết định viên đá trông to bao nhiêu khi gắn và có sáng đều không.
Màu thật, không có kim loại hắt vào. Kim loại vàng làm đá xanh lam ngả ấm, kim loại trắng làm đá vàng nhạt trông lạnh hơn. Viên đá rời đặt trên khay trắng hoặc giấy trắng cho thấy màu của chính nó. Đây là lúc tốt nhất để so hai viên với nhau, vì cả hai cùng nằm trên một nền.
Kích thước và trọng lượng đo được. Đá đã gắn thì chỉ đo được mặt trên và ước trọng lượng bằng công thức; đá rời thì đặt lên cân carat và đo ba chiều bằng thước kẹp. Con số đo được trên chính viên đá là căn cứ để đối chiếu với lời mô tả, với phiếu giám định và với biên nhận khi gửi thợ.
Dấu vết trong lòng đá rõ hơn. Bao thể, vết nứt chạm mặt, vết lấp khe, dải màu hay dấu hiệu xử lý dễ thấy hơn khi ánh sáng đi qua viên đá từ mọi phía. Phòng giám định cũng làm việc thuận hơn với đá rời: nhiều phép đo cần đặt viên đá theo một hướng nhất định mà ổ kim loại không cho phép.
Quyền chọn kim loại và kiểu gắn sau. Mua đá trước, chọn ổ sau, nên bạn không bị buộc vào một mẫu nhẫn có sẵn. Viên đá có cát khai dễ tách có thể đi với ổ bao viền; viên đá cứng có thể đi với ổ chấu mảnh. Quyết định này thuộc về bạn và thợ, không thuộc về món hàng đã đúc sẵn.
Những việc người mua đá rời phải tự gánh
Cái được của đá rời đi kèm phần việc mà người mua trang sức làm sẵn không phải nghĩ tới. Trước khi quyết, bạn nên nhìn thẳng vào danh sách dưới đây:
- Tự xác định mình đang mua đá gì. Món trang sức ở tiệm thường kèm tem ghi chất liệu; đá rời mua ở chợ, ở hội nhóm hay khi đi chơi có khi chỉ kèm lời nói. Bạn cần hỏi rõ loài khoáng vật, tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý hay không, và muốn chắc thì phải đưa đi kiểm định.
- Tự đo và tự ghi. Cân, kích thước ba chiều, kiểu mài, màu nhìn dưới ánh ngày, các dấu riêng nhìn bằng kính lúp. Những dòng ghi này là thứ giúp bạn nhận lại đúng viên đá khi gửi thợ hoặc gửi phòng lab.
- Tìm thợ gắn và chịu rủi ro lúc gắn. Thợ có thể làm mẻ góc, làm nứt viên đá có cát khai, làm đá sợ nhiệt bị ảnh hưởng khi hàn. Ai chịu phần rủi ro này phải thoả thuận trước, viết ra giấy.
- Giữ viên đá trong lúc chờ. Đá rời nhỏ, dễ rơi, dễ lẫn vào đồ khác. Một viên đá vài ly rơi xuống nền gạch hoa văn có khi tìm cả buổi không thấy.
- Chịu phần khó khi đổi trả. Nhiều nơi bán đá rời không nhận lại viên đá đã qua tay thợ, đã được gắn hoặc đã mài lại. Điều kiện đổi trả phải hỏi trước khi trả tiền, không phải sau.
- Tự giữ hồ sơ. Hoá đơn, mô tả viên đá, ảnh chụp, phiếu giám định nếu có. Đá rời mất hồ sơ thì về sau rất khó chứng minh viên nào là viên nào.
Nếu đọc danh sách này mà thấy nặng, đó không phải là dấu hiệu xấu. Nhiều người hợp với trang sức làm sẵn hơn, và chọn như vậy là hoàn toàn hợp lý.
So sánh đá rời và trang sức đá làm sẵn
Bảng dưới đặt hai cách mua cạnh nhau theo những điểm người mua hay cân nhắc. Không có cột nào "thắng" tuyệt đối; mỗi cột hợp với một kiểu người mua.
| Tiêu chí | Mua đá rời | Mua trang sức đá làm sẵn |
|---|---|---|
| Nhìn viên đá | Thấy đủ mặt bàn, đáy, gờ, bao thể | Bị ổ kim loại che một phần, khó xem đáy |
| Đo đạc | Cân và đo trực tiếp trên viên đá | Thường dựa vào con số tiệm ghi hoặc ước tính |
| Kiểm định | Phòng lab làm thuận, đủ phép đo | Một số phép đo bị giới hạn khi đá đã gắn |
| Thiết kế | Tự chọn ổ, kim loại, kiểu gắn | Theo mẫu có sẵn của nhà làm |
| Rủi ro khi gắn | Người mua và thợ phải thoả thuận | Đã nằm trong sản phẩm hoàn chỉnh |
| Đổi trả | Thường chặt, nhiều nơi không nhận đá đã qua tay thợ | Theo chính sách của tiệm, thường rõ ràng hơn |
| Thời gian có món đeo | Lâu hơn, qua nhiều khâu | Mang về đeo ngay |
| Hợp với ai | Người muốn một viên đá cụ thể, người sưu tầm, người đặt làm riêng | Người cần món đeo ngay, ít thời gian tìm hiểu |
Có một kiểu mua lai: chọn đá rời ngay tại tiệm có xưởng, rồi để tiệm gắn. Cách này giữ được cái lợi được xem đá trần, đồng thời gom trách nhiệm về một đầu mối. Khi đó, hãy xin tiệm ghi số đo của viên đá vào phiếu trước khi gắn.
Ai hợp với việc mua đá rời, ai nên cân nhắc lại
Người hợp nhất là người đã biết mình muốn viên đá nào: muốn một viên sapphire xanh lam sáng cỡ vừa cho mặt dây, muốn đôi garnet cùng tông cho bông tai, muốn một viên tourmaline hai màu để giữ trong bộ sưu tập. Khi mục tiêu cụ thể, việc xem nhiều viên rời và chọn một là cách nhanh nhất để thấy viên nào thật sự đúng ý.
Người đặt làm trang sức theo thiết kế riêng cũng hợp, vì thợ thường cần có viên đá trong tay trước khi dựng ổ. Ổ nhẫn làm theo viên đá vừa khít hơn ổ làm sẵn rồi đi tìm đá cho vừa. Người sưu tầm thì gần như chỉ mua đá rời, vì bộ sưu tập đá được giữ ở dạng viên trong hộp hoặc trong giấy gói, không gắn.
Người nên cân nhắc lại là người mua lần đầu mà chưa có ai đi cùng để hỏi han, người cần món quà gấp trong vài ngày, và người không muốn giữ giấy tờ. Đá rời đòi hỏi kiên nhẫn: đo, hỏi, có khi chờ kiểm định, rồi chờ thợ. Cũng cần nói thẳng: mua đá rời không phải là cách tích trữ tài sản. Bán lại một viên đá rời cho đúng người mua là chuyện khó và chậm; nếu bạn mua vì nghĩ sau này bán được, hãy dừng lại ở đó.
Một trường hợp ở giữa là người được tặng hoặc được để lại một viên đá rời. Họ không chọn mua, nhưng vẫn phải gánh phần việc của người giữ đá rời: tìm hiểu đó là đá gì, đo, chụp ảnh và cất cho an toàn trước khi quyết định có gắn hay không.
Trình tự một lần mua đá rời cho tỉnh táo
Dưới đây là trình tự gọn mà nhiều người mua đá màu dùng, từ lúc có ý định tới lúc viên đá nằm an toàn trong tay. Bạn có thể bỏ bớt bước tuỳ giá trị viên đá, nhưng thứ tự này giúp tránh phần lớn lỗi hay gặp.
- Viết ra mục đích: viên đá để gắn món gì, đeo hằng ngày hay thỉnh thoảng, hay để giữ trong bộ sưu tập. Mục đích quyết định loài đá nào đủ bền và cỡ nào hợp.
- Tìm hiểu loài đá định mua ở mức cơ bản: độ cứng, có cát khai không, hay bị xử lý kiểu gì, có bản tổng hợp phổ biến không.
- Xin người bán mô tả bằng chữ: tên loài, tự nhiên hay tổng hợp, xử lý gì, cân, kích thước ba chiều, kiểu mài. Lời nói miệng nên được ghi lại thành chữ.
- Xem viên đá dưới ít nhất hai nguồn sáng, trên nền trắng, nhìn cả mặt bàn và mặt đáy. Nếu mua từ xa thì xin video theo yêu cầu cụ thể.
- Hỏi điều kiện trả lại: trong bao nhiêu ngày, với điều kiện gì, nếu kết quả kiểm định khác mô tả thì xử lý ra sao.
- Với viên đá có giá trị lớn với bạn, đưa đi kiểm định ở nơi độc lập với người bán, trước khi gắn và trong thời hạn được trả lại.
- Đo, cân, chụp ảnh lại viên đá khi nhận; cất hoá đơn, mô tả và ảnh vào một chỗ.
- Chỉ đưa viên đá cho thợ khi đã có biên nhận ghi đủ số đo và thoả thuận rõ phần rủi ro lúc gắn.
Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu vào từng bước: đọc số carat và milimet, nhìn tỉ lệ mài, hiểu cách gọi độ sạch đá màu, xem đá tại quầy, xem đá qua video, phiếu giám định và chuyện gửi đá đi xa.
Những chữ hay gặp khi hỏi mua đá rời
Kích thước ba chiều. Thường ghi dài × rộng × sâu theo milimet, ví dụ giả định 8 × 6 × 4,1 mm cho một viên oval. Viên tròn ghi đường kính rồi đến chiều sâu.
Kiểu mài. Mài giác (nhiều mặt phẳng nhỏ phản chiếu ánh sáng) hoặc mài cabochon (mặt vồng trơn). Đá có hiệu ứng mắt mèo, hiệu ứng sao gần như luôn mài cabochon.
Cỡ chuẩn. Viên đá mài theo kích thước tròn số, như 6 × 4 mm hay 7 × 5 mm, để vừa các ổ đúc sẵn. Đá mài theo dáng phôi để giữ trọng lượng thì thường lệch cỡ chuẩn.
Cặp, lô. Cặp là hai viên được chọn cho khớp màu và cỡ, thường dùng cho bông tai. Lô là nhóm nhiều viên bán chung.
Sạch mắt thường. Cách nói viên đá không thấy bao thể khi nhìn bằng mắt ở khoảng cách bình thường. Đây là mô tả, không phải một cấp chuẩn chung có định nghĩa chặt như thang độ sạch của kim cương.
Không xử lý, chưa nung. Lời khẳng định về lịch sử viên đá. Muốn tin lời này ở mức chắc chắn thì cần kết luận của phòng giám định, vì nhiều kiểu xử lý không nhìn ra bằng mắt hay kính lúp.
Câu hỏi thường gặp
Đá rời có rẻ hơn đá trên trang sức không?
Không có quy luật chung. Đá rời không gánh tiền kim loại và tiền công, nhưng bạn sẽ trả các khoản đó khi đặt gắn. Điều đáng so là bạn có chọn được đúng viên mình muốn hay không, và tổng chi phí cuối cùng có hợp với mục đích hay không, chứ không phải con số của riêng viên đá.
Mua đá rời rồi để đó không gắn có sao không?
Không sao, miễn là cất đúng cách: mỗi viên một túi hoặc một ngăn, có ghi chú đi kèm, tránh để chung với đá cứng hơn. Nhiều người giữ đá rời nhiều năm rồi mới quyết định làm món gì, hoặc giữ luôn ở dạng viên trong bộ sưu tập.
Đá rời có kèm giấy giám định không?
Có viên kèm, có viên không. Đá có giá trị cao thường được người bán gửi kiểm định sẵn; đá phổ thông thường không. Khi không có phiếu, bạn có thể thoả thuận với người bán về việc tự đưa đi kiểm định trong một thời hạn và điều kiện trả lại nếu kết quả khác mô tả.
Người mới có nên mua đá rời qua mạng không?
Được, nhưng nên bắt đầu với viên đá giá trị vừa phải với bạn, loài đá ít bị làm giả, người bán chịu quay video theo yêu cầu và có điều kiện trả lại rõ ràng bằng chữ. Viên đầu tiên là để học cách mua, nên đừng đặt cược quá nhiều vào nó.
Đá rời bị mẻ khi gắn thì ai chịu?
Tuỳ thoả thuận giữa bạn và thợ. Nhiều thợ chỉ nhận gắn đá của khách với điều kiện khách tự chịu rủi ro, nhất là đá giòn hoặc có cát khai. Hãy hỏi rõ và ghi lại trước khi giao đá, kèm số đo và ảnh viên đá lúc giao.
Đá rời và đá thô khác nhau thế nào?
Đá thô là đá chưa mài, còn hình dạng tinh thể hoặc hình viên sỏi tự nhiên, phải qua thợ mài mới thành viên đá gắn được. Đá rời theo cách dùng phổ biến là đá đã mài xong nhưng chưa gắn. Mua đá thô khó đoán kết quả hơn nhiều vì phần hao hụt khi mài.