Tỉ lệ mài của một viên đá màu là quan hệ giữa phần trên, phần gờ và phần đáy; nó quyết định viên đá hắt sáng trở lại mắt người xem nhiều hay ít. Mài nông quá thì giữa viên đá có một mảng nhạt trong như kính, gọi là cửa sổ. Mài sâu quá hoặc đáy phình thì có những vùng tối. Gờ dày, mặt giác lệch, đường giác không gặp nhau là dấu hiệu tay mài vội.
Khác với kim cương tròn có những bảng tỉ lệ được nhiều phòng lab chấm điểm, đá màu chưa có một thang chấm mài chung được dùng rộng rãi. Mỗi loài đá có chiết suất riêng, mỗi phôi đá có hình dạng riêng, người mài phải chọn giữa giữ cân và làm sáng. Vì vậy, người mua đá rời cần tự biết nhìn. Bài này đi qua từng dấu hiệu, cách thấy chúng bằng mắt thường và kính lúp, và chúng nói gì về viên đá.
Vì sao tỉ lệ mài quyết định độ sáng của đá màu
Ánh sáng đi vào viên đá qua mặt bàn và các mặt giác phía trên, chạm vào các mặt giác phía dưới. Nếu góc của các mặt đáy phù hợp với chiết suất của loài đá, ánh sáng bị phản xạ toàn phần, dội qua lại rồi đi ngược lên mắt người xem. Viên đá khi đó "sống": sáng đều, có những chớp sáng khi xoay. Nếu góc đáy không phù hợp, ánh sáng đi thẳng ra khỏi đáy và bị mất, hoặc bị dội sang một phía không tới mắt.
Chiết suất càng thấp, góc tới hạn càng lớn, người mài càng phải cẩn thận với độ dốc của phần đáy. Đó là lý do những đá có chiết suất thấp như thạch anh hay beryl dễ bị cửa sổ khi mài nông hơn so với corundum hay zircon. Với đá màu đậm, người mài đôi khi cố ý làm đáy nông hơn để màu nhạt bớt; với đá màu nhạt, họ có thể làm đáy sâu hơn để màu đậm lên. Lựa chọn nào cũng có cái giá về độ sáng.
Thêm một yếu tố mà người mua ít để ý: màu của đá màu không phân bố như nhau theo mọi hướng. Nhiều loài đá đa sắc, nhìn theo một trục thấy màu đẹp, theo trục khác thấy màu nhạt hoặc ngả sắc phụ. Người mài giỏi định hướng phôi để mặt bàn nhìn ra màu đẹp nhất. Một viên đá được mài nhanh để giữ cân có thể nằm sai hướng, cho màu kém hơn hẳn so với tiềm năng của chính phôi đá ấy.
Năm dấu hiệu mài nên nhìn trên một viên đá rời
Cửa sổ. Một mảng giữa viên đá trông nhạt và trong, như nhìn qua tấm kính, đặc biệt rõ khi đặt viên đá lên tờ giấy có kẻ dòng: bạn thấy được vạch kẻ xuyên qua. Cửa sổ nhỏ ở đá màu nhạt là chuyện hay gặp; cửa sổ chiếm phần lớn mặt bàn làm viên đá trông nhợt.
Vùng tối. Những mảng đen hoặc rất sẫm trên mặt bàn, thường thấy ở hai đầu viên oval hoặc giọt nước dưới dạng hình nơ. Một chút vùng tối tạo tương phản là bình thường; vùng tối lớn và đứng yên khi xoay viên đá là dấu hiệu đáy không hợp.
Đáy phình hoặc quá sâu. Nhìn ngang, phần đáy phình ra như bụng rồi mới thu về chóp, hoặc chiều sâu lớn bất thường so với chiều rộng. Viên đá nặng cân nhưng mặt nhìn không rộng tương xứng, và khi gắn sẽ nhô cao.
Gờ dày hoặc không đều. Nhìn ngang thấy một vành mờ quanh viên đá dày hơn hẳn, hoặc chỗ dày chỗ mỏng. Gờ quá mỏng dễ mẻ khi gắn; gờ quá dày là trọng lượng chết, không góp vào vẻ ngoài.
Mặt giác lệch, đường giác không gặp nhau. Dưới kính lúp, các mặt giác không cân xứng, đường viền hai mặt kề nhau không gặp ở một điểm, mặt bàn lệch tâm. Đây là dấu hiệu mài vội, phổ biến ở đá phổ thông mài số lượng lớn. Nó không làm viên đá kém bền, nhưng làm ánh sáng phản chiếu lộn xộn.
Đọc nhanh các dấu hiệu mài: thấy gì, vì sao, có đáng lo không
Bảng dưới gom các dấu hiệu theo cách bạn sẽ gặp chúng khi cầm viên đá rời trong kẹp. Mức "đáng lo" ở đây là đối với người muốn một viên đá sáng đẹp để đeo; người sưu tầm theo loài đá có thể chấp nhận nhiều hơn.
| Thấy gì | Nguyên nhân thường gặp | Mức đáng lo |
|---|---|---|
| Mảng nhạt trong suốt giữa mặt bàn | Đáy nông so với chiết suất của đá | Nhỏ thì chấp nhận được, lớn thì viên đá nhợt |
| Hình nơ tối ở dáng oval, giọt nước | Góc đáy theo chiều dài không hợp | Nhẹ là bình thường, đậm làm mất mảng màu lớn |
| Mặt bàn tối toàn bộ, chỉ sáng ở mép | Đáy quá sâu hoặc phình | Đáng lo, viên đá trông nhỏ và đục hơn |
| Vành mờ dày quanh viên đá | Gờ để dày giữ cân | Không ảnh hưởng độ bền, làm khó gắn ổ nông |
| Mặt bàn lệch, giác méo | Mài nhanh, mài thủ công vội | Thẩm mỹ, chủ yếu thấy dưới kính lúp |
| Mặt giác xước, mờ | Đánh bóng chưa kỹ hoặc va chạm khi cất chung | Đánh bóng lại được, nhưng mất chút trọng lượng |
| Màu nhạt bất thường so với phôi cùng loại | Định hướng mặt bàn theo trục màu kém | Không sửa được nếu không mài lại |
Không một dấu hiệu nào ở đây cho biết đá thật hay giả, có xử lý hay không. Chúng chỉ nói về tay mài. Một viên đá tổng hợp có thể được mài rất đẹp, và một viên đá tự nhiên quý vẫn có thể bị mài vội.
Cách xem tỉ lệ mài của viên đá rời tại quầy
Bạn không cần dụng cụ đắt tiền để thấy phần lớn các dấu hiệu trên. Một tờ giấy trắng, một tờ giấy có kẻ dòng, kẹp đá và kính lúp 10x là đủ. Trình tự dưới đây làm trong vài phút:
- Đặt viên đá ngửa mặt bàn lên tờ giấy trắng, nhìn thẳng từ trên xuống dưới ánh sáng ban ngày hoặc đèn trắng dịu. Ghi nhận những vùng nhạt, vùng tối.
- Chuyển viên đá sang tờ giấy kẻ dòng. Nếu thấy rõ vạch kẻ xuyên qua giữa viên đá, đó là cửa sổ; đánh giá xem nó chiếm bao nhiêu phần mặt bàn.
- Kẹp viên đá ở gờ, nghiêng từ từ sang bốn phía. Viên đá mài tốt sẽ đổi chỗ sáng tối liên tục; viên đá có vùng tối chết sẽ giữ một mảng đen gần như đứng yên.
- Xoay viên đá nằm ngang tầm mắt để nhìn nghiêng. Quan sát phần đáy có thu đều về chóp không, gờ có dày quá không.
- Dùng kính lúp nhìn các đường giác ở mặt trên và mặt đáy: có cân xứng không, mặt bàn có ở giữa không, có vết xước, vết mẻ ở gờ không.
- Nếu có thể, đặt viên đá cạnh một viên cùng loài khác để so. Tỉ lệ mài dễ thấy nhất khi có đối chứng.
Với đá màu đậm như sapphire xanh sẫm hay tourmaline xanh rêu, cửa sổ khó thấy hơn vì màu che, nên bước dùng giấy kẻ dòng càng hữu ích.
Khi viên đá được gắn lên trang sức, lỗi mài lộ ra thế nào
Nhiều người xem viên đá rời trên khay trắng thấy ổn, nhưng khi gắn lên nhẫn thì thấy khác. Lý do là nền phía sau viên đá thay đổi. Trên khay trắng, cửa sổ chỉ hiện như một mảng nhạt; trên nhẫn, qua cửa sổ đó người xem nhìn thấy kim loại của ổ, thấy chấu, thấy cả da tay. Một viên sapphire xanh có cửa sổ lớn gắn trên vàng vàng có thể lộ một mảng ngả xanh lục ở giữa, vì ánh vàng của kim loại pha vào.
Đáy sâu hay đáy phình cũng gây chuyện khi gắn. Ổ phải cao hơn để chứa phần đáy, viên đá nhô lên khỏi ngón tay, dễ va quệt. Nếu thợ cố gắn vào một ổ nông, phần đáy chạm vào thân nhẫn, viên đá bị đẩy nghiêng hoặc chấu phải kéo căng. Gờ dày làm chấu khó ôm đều; gờ quá mỏng thì dễ mẻ ngay lúc thợ ép chấu.
Vì vậy, nếu viên đá rời của bạn có cửa sổ hay đáy sâu, hãy cho thợ biết trước. Thợ có thể chọn ổ kín đáy cho viên có cửa sổ để nền phía sau không lộ, chọn ổ bao viền cho viên có gờ mỏng, hoặc dựng ổ cao vừa đủ cho viên đáy sâu. Lỗi mài không biến mất, nhưng một lựa chọn ổ hợp lý giúp nó ít lộ hơn trên món trang sức hoàn chỉnh.
Mài theo dáng phôi và mài chính xác: hai trường phái có lý do riêng
Ở nhiều vùng buôn đá màu, phần lớn đá được mài ngay gần mỏ, mục tiêu đầu tiên là giữ trọng lượng vì đá được mua bán theo carat. Cách mài này hay được người trong nghề gọi là mài theo dáng phôi: hình dạng viên đá đi theo hình dạng phôi, đáy có thể sâu, gờ có thể dày, giác không hoàn toàn cân xứng. Đây không phải là sự cẩu thả theo nghĩa xấu; đó là cách làm hợp lý trong bối cảnh kinh tế của nó.
Trường phái thứ hai là mài chính xác, thường gắn với các xưởng nhỏ nhận mài lại hoặc mài phôi đã chọn kỹ. Người mài chấp nhận bỏ đi nhiều vật chất hơn để có tỉ lệ đúng với chiết suất, mặt giác sắc, đối xứng. Viên đá nhẹ cân hơn nhưng sáng hơn, và thường đắt công hơn.
Khi mua đá rời, việc hiểu hai trường phái giúp bạn đặt câu hỏi đúng. Nếu bạn cần một viên đá trông sáng trên nhẫn, ưu tiên mặt nhìn và độ sáng hơn số carat. Nếu bạn sưu tầm một loài hiếm, đôi khi một viên mài theo dáng phôi vẫn là lựa chọn duy nhất có thể tìm được. Không có câu trả lời chung; chỉ cần đừng để số carat che mất câu hỏi về độ sáng.
Mài lại một viên đá rời: những điều cần cân nhắc trước
Đôi khi người mua nghĩ tới việc mua một viên mài kém rồi đem mài lại. Trước khi quyết, hãy đặt lên bàn những điểm sau:
- Mất trọng lượng là chắc chắn. Phần đáy phình, gờ dày phải bị mài đi. Mức mất bao nhiêu thì chỉ thợ cầm viên đá mới ước được, và ước luôn có sai số.
- Phiếu giám định cũ có thể không còn khớp. Số đo, trọng lượng thay đổi; có phòng lab yêu cầu kiểm lại để cấp phiếu mới.
- Có rủi ro vỡ. Đá có cát khai, đá nhiều vết nứt, đá đã lấp khe có thể vỡ hoặc lộ khe khi mài. Hãy hỏi thợ có nhận rủi ro này không.
- Màu có thể đổi. Thay đổi chiều sâu làm đổi độ đậm cảm nhận; viên đá đậm mài nông lại có thể đẹp hơn, nhưng viên đá nhạt mài nông lại có thể nhợt hẳn.
- Biên nhận phải ghi đủ. Cân, kích thước, ảnh trước khi giao, kết quả dự kiến và phần hao hụt chấp nhận được.
Với đá phổ thông, mài lại thường không đáng công. Với đá có giá trị lớn với bạn, nên nghe ý kiến của hơn một người thợ trước khi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Cửa sổ có làm viên đá kém bền không?
Không. Cửa sổ chỉ là chuyện ánh sáng thoát ra ngoài qua đáy, không liên quan tới độ cứng hay độ dai của đá. Nó làm viên đá trông nhạt và kém sáng, nhất là khi gắn trên nền kim loại; độ bền khi đeo vẫn do loài đá, bao thể và vết nứt quyết định.
Đá cabochon có cần xem tỉ lệ mài không?
Có, nhưng theo cách khác. Với cabochon, người ta xem độ vồng của mặt trên có đều không, đáy có quá dày không, mặt có bóng đều không. Với đá có hiệu ứng mắt mèo hay sao, độ vồng và tâm của hiệu ứng có nằm giữa viên đá hay không là điểm quan trọng nhất.
Ảnh trên mạng có thấy cửa sổ không?
Thường khó thấy, vì ảnh được chụp trên nền tối hoặc dưới đèn mạnh làm viên đá luôn sáng. Hãy xin người bán quay video viên đá đặt trên giấy trắng có kẻ dòng, nhìn thẳng từ trên xuống, rồi nghiêng chậm sang bốn phía.
Đá màu có giấy chấm điểm mài như kim cương không?
Một số phòng giám định có ghi nhận xét về chất lượng mài hoặc tỉ lệ cho đá màu, nhưng chưa có một thang chấm chung được dùng rộng như với kim cương tròn. Phần lớn phiếu đá màu tập trung vào việc xác định loài đá, tự nhiên hay tổng hợp và dấu hiệu xử lý.
Vùng tối hình nơ có phải lỗi không?
Hiệu ứng nơ thường gặp ở đá dáng oval, giọt nước, marquise. Một nơ mờ, đổi hình khi xoay là bình thường và được nhiều người chấp nhận. Nơ đậm, rộng, đứng yên mới là điều nên cân nhắc, vì nó chiếm một phần lớn mặt nhìn của viên đá.
Có phải viên đá càng nhiều mặt giác càng sáng không?
Không hẳn. Số mặt giác là kiểu mài, không phải chất lượng mài. Một viên ít giác nhưng góc đúng vẫn sáng hơn viên nhiều giác mà đáy sai. Nhiều mặt giác nhỏ còn có thể làm viên đá trông vụn ánh, tuỳ sở thích người xem.
