Đá màu không có một thang độ sạch chung kiểu FL, VVS, VS như kim cương; cách đánh giá phổ biến nhất khi mua là "sạch mắt thường", tức không thấy bao thể khi nhìn viên đá bằng mắt ở khoảng cách bình thường. Mức sạch được chấp nhận cũng khác nhau theo loài: một viên aquamarine có vết bao thể nhìn thấy là điểm trừ lớn, còn một viên emerald hoàn toàn sạch là của hiếm.
Vì thế, khi đọc lời mô tả đá rời, chữ "sạch" chỉ có nghĩa khi đặt cạnh tên loài đá và cách người bán quan sát. Bài này giải thích cách người trong nghề nghĩ về độ sạch của đá màu, cách chia ba nhóm loài đá theo thói quen bao thể, và cách đọc những chữ hay gặp như "sạch mắt", "sạch kính lúp", "có lụa", "vườn".
Vì sao đá màu không chấm độ sạch giống kim cương
Kim cương được chấm độ sạch theo một hệ cấp chi tiết dưới kính lúp 10x, vì kim cương thường trong và các cấp sạch phân biệt được giá trị rõ ràng. Đá màu thì khác: nhiều loài hình thành trong môi trường gần như luôn để lại bao thể, màu đậm che bớt những gì bên trong, và người mua đá màu chủ yếu trả tiền cho màu. Một hệ cấp như kim cương áp lên đá màu sẽ làm phần lớn đá rơi vào các cấp thấp mà không phản ánh đúng vẻ đẹp.
Vì vậy, cách đánh giá phổ biến khi mua bán đá màu dựa vào mắt thường: bao thể có làm ảnh hưởng tới vẻ ngoài khi đeo hoặc khi ngắm không. Một số phòng giám định và tài liệu đào tạo có hệ mô tả riêng cho đá màu, nhưng trên thị trường bán lẻ, chữ hay gặp nhất vẫn là "sạch mắt thường".
Điều này có hai hệ quả cho người mua. Thứ nhất, hai người bán có thể dùng cùng chữ "sạch" cho hai viên đá khác hẳn nhau, vì họ nhìn ở khoảng cách khác nhau, ánh sáng khác nhau. Thứ hai, bạn cần đặt câu hỏi cụ thể hơn: sạch khi nhìn bằng mắt từ mặt bàn, hay sạch cả dưới kính lúp; bao thể nằm ở đâu, có chạm mặt không.
Ba nhóm loài đá theo thói quen bao thể
Một cách chia được dùng nhiều trong đào tạo đá quý học xếp đá màu thành ba nhóm theo mức bao thể thường gặp. Danh sách cụ thể có khác chút ít giữa các tài liệu; bảng dưới chỉ nêu những loài thường được xếp ổn định vào mỗi nhóm.
| Nhóm | Thường gặp ở thị trường | Ví dụ loài đá | Kỳ vọng hợp lý khi mua |
|---|---|---|---|
| Nhóm thường sạch | Nhiều viên sạch mắt thường | Aquamarine, topaz xanh, zircon xanh | Nên tìm viên sạch mắt; bao thể nhìn thấy là điểm trừ rõ |
| Nhóm thường có bao thể nhỏ | Hay có bao thể, thường không lộ mắt | Ruby, sapphire, garnet, peridot, spinel | Sạch mắt là có thể tìm, bao thể dưới kính lúp là bình thường |
| Nhóm gần như luôn có bao thể | Hiếm viên sạch mắt thường | Emerald, tourmaline đỏ (rubellite) | Chấp nhận bao thể nhìn thấy; chú ý vết nứt chạm mặt và dấu lấp khe |
Bảng này là kỳ vọng thị trường, không phải chuẩn bắt buộc. Nó giúp bạn khỏi phản ứng sai: không đòi một viên emerald sạch như aquamarine, cũng không dễ dãi với một viên aquamarine có đám bao thể ngay giữa mặt bàn.
Những chữ hay gặp khi người bán mô tả độ sạch
Sạch mắt thường. Nhìn bằng mắt ở khoảng cách đọc sách, từ phía mặt bàn, không thấy bao thể. Hỏi thêm: nhìn dưới ánh sáng gì, có tính nhìn nghiêng và từ đáy không.
Sạch kính lúp. Dưới kính lúp 10x vẫn không thấy bao thể đáng kể. Với đá màu, đây là mức cao. Nếu người bán khẳng định điều này cho emerald hay rubellite, hãy coi đó là câu cần kiểm chứng kỹ, vì những viên như vậy rất hiếm và cũng là điểm mà đá tổng hợp hay bị đem ra thay.
Có lụa. Những kim mảnh, thường là rutile, giao nhau như sợi tơ trong ruby, sapphire. Lụa mịn có thể làm màu mềm và tán ánh sáng; lụa dày làm viên đá đục. Lụa còn nguyên vẹn thường được người giám định chú ý vì nó gợi ý đá chưa bị nung ở nhiệt độ cao.
Vườn. Tên gọi quen thuộc cho các bao thể trong emerald, trông như rêu, cành lá khi nhìn dưới kính. Vườn là một phần bản sắc của emerald, nhưng vườn nhiều chạm mặt thì viên đá kém bền.
Vân tay. Khe nứt đã liền lại, để lại các giọt lỏng nhỏ xếp thành mảng như dấu vân tay. Thường gặp ở corundum, topaz, spinel, ít ảnh hưởng tới độ bền khi nằm sâu bên trong.
Vết nứt chạm mặt. Đây là loại bao thể đáng lo nhất với người đeo, vì nó có thể lan rộng khi va đập, khi gắn ổ hoặc khi gặp nhiệt. Với đá đã lấp khe, đây cũng là nơi chất lấp lộ ra.
Tự đánh giá độ sạch một viên đá rời
Trình tự dưới đây giúp bạn đánh giá độ sạch theo cách người mua cần, không đòi hỏi thiết bị phòng lab:
- Đặt viên đá ngửa mặt bàn trên nền trắng, nhìn bằng mắt thường ở khoảng cách chừng hai gang tay, dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp. Ghi nhận những gì thấy được.
- Nghiêng viên đá chậm theo các hướng. Một số bao thể chỉ hiện khi ánh sáng chiếu tới ở một góc nhất định.
- Lật viên đá, nhìn qua mặt đáy. Bao thể gần đáy đôi khi bị phản chiếu nhân lên nhiều lần qua các mặt giác, trông nhiều hơn thực tế.
- Dùng kính lúp 10x xem từng vùng: gần gờ, giữa, gần chóp. Chú ý những vết sáng phẳng như mảnh gương, thường là khe nứt.
- Xác định bao thể có chạm mặt không bằng cách nhìn sát bề mặt, xoay để ánh sáng phản chiếu trên mặt giác. Vết nứt chạm mặt hiện như một đường mảnh cắt ngang ánh phản chiếu.
- Đối chiếu với nhóm loài đá: mức bao thể vừa thấy có hợp với kỳ vọng của loài không.
- Ghi lại vị trí các bao thể dễ nhận, có thể chụp ảnh qua kính lúp. Những bao thể này là dấu riêng để nhận lại viên đá về sau.
Nếu viên đá quá sạch so với loài của nó, đó không phải là lý do để vui ngay. Đá tổng hợp thường sạch hơn đá tự nhiên, và đây là lúc nên nghĩ tới kiểm định.
Kích thước, kiểu mài và màu làm bao thể hiện rõ hay khuất
Cùng một mức bao thể, viên đá to sẽ lộ hơn viên đá nhỏ. Lý do đơn giản: mặt bàn rộng hơn, mắt người xem có nhiều chỗ để dừng lại, và một bao thể cỡ nửa milimet nằm trong viên đá ba ly trông chỉ như một chấm bụi, còn trong viên đá mười ly thì đã đủ để thấy hình dạng. Người mua đá lớn vì thế thường khắt khe hơn với độ sạch.
Kiểu mài cũng quan trọng. Kiểu mài bậc thang, như dáng chữ nhật vát góc thường dùng cho emerald, có những mặt giác dài và phẳng, hoạt động như cửa kính lớn nhìn vào lòng viên đá; bao thể dễ hiện ra. Kiểu mài nhiều giác nhỏ tạo nhiều chớp sáng, che bớt bao thể. Còn với chất liệu quá nhiều bao thể, người mài thường chọn cabochon, vì mặt vồng trơn giúp viên đá vẫn đẹp mà không phơi bày từng chi tiết bên trong.
Màu là yếu tố thứ ba. Đá màu đậm che bao thể tốt hơn đá màu nhạt; một tinh thể nhỏ trong viên aquamarine xanh nhạt nổi lên rõ ràng, trong khi cũng tinh thể ấy trong viên garnet đỏ sẫm có khi không thấy. Khi so độ sạch của hai viên, hãy so những viên cùng loài, cùng cỡ gần nhau, cùng kiểu mài, nếu không phép so sẽ không công bằng.
Độ sạch, độ trong và độ bền: ba thứ hay bị gọi lẫn
Người mua hay dùng chữ "trong" để nói "sạch", nhưng hai chữ này không trùng nhau. Độ trong là mức ánh sáng đi qua viên đá: trong suốt, mờ, đục. Một viên đá có thể rất sạch mà vẫn hơi mờ do lụa mịn hoặc do cấu trúc vi tinh thể; một viên khác trong veo nhưng có một bao thể lớn. Khi mua đá rời, tách hai câu hỏi ra: viên đá có trong không, và bên trong có bao thể gì.
Độ bền lại là chuyện thứ ba. Bao thể không phải lúc nào cũng làm đá yếu đi. Một tinh thể nhỏ nằm sâu trong lòng viên sapphire hầu như không ảnh hưởng gì. Nhưng một vết nứt chạm mặt, một chuỗi vân tay chạy tới gờ, hay một mảng bao thể gần chấu nhẫn có thể là điểm khởi đầu của vết vỡ. Với người mua đá rời để gắn, vị trí bao thể quan trọng không kém số lượng.
Từ đó có một lời khuyên thực tế: với đá định đeo hằng ngày, ưu tiên viên không có vết nứt chạm mặt hơn là viên sạch tuyệt đối nhưng có một khe dài. Với đá định cất trong bộ sưu tập, bao thể đẹp đôi khi lại là lý do để chọn chính viên đó.
Khi nào nên đưa viên đá đi kiểm tra kỹ hơn
Mắt thường và kính lúp đủ để bạn đánh giá vẻ ngoài. Nhưng một số dấu hiệu liên quan tới độ sạch nên được xem bằng thiết bị của phòng giám định:
- Viên đá thuộc nhóm thường có bao thể mà lại sạch hoàn toàn dưới kính lúp.
- Có những vệt sáng như ánh cầu vồng hoặc chớp màu bên trong các khe nứt khi xoay, có thể là dấu chất lấp.
- Có bọt khí tròn, vân cong hoặc những mảnh lạ trông như cánh bướm, gợi ý đá tổng hợp hoặc thuỷ tinh.
- Bao thể có hình dạng tròn chảy, quầng nứt quanh tinh thể, gợi ý đá đã qua nhiệt.
- Người bán khẳng định đá "không xử lý", "chưa nung" như một điểm làm nên giá trị.
Những dấu hiệu trên được giải thích kỹ ở các chuyên mục về bao thể và dấu hiệu xử lý của trang. Ở góc người mua, chỉ cần biết: thấy chúng thì đừng trả tiền dựa trên lời nói.
Câu hỏi thường gặp
Đá màu sạch hoàn toàn có phải đá tổng hợp không?
Không nhất thiết. Nhiều viên đá tự nhiên, nhất là ở nhóm thường sạch như aquamarine hay topaz, sạch cả dưới kính lúp. Nhưng với ruby, sapphire hay emerald, một viên quá sạch là lý do hợp lý để kiểm định, vì đá tổng hợp của các loài này phổ biến và thường sạch hơn đá tự nhiên.
Bao thể có làm giảm giá trị viên đá không?
Tuỳ loài, loại bao thể và vị trí. Bao thể lộ rõ ở đá thường sạch thì là điểm trừ; lụa mịn ở sapphire hay vườn ở emerald thì được coi như đặc điểm. Bài này không bàn giá, chỉ khuyên bạn đánh giá bao thể theo kỳ vọng của từng loài và theo mục đích dùng.
Có nên mua đá có bao thể để làm nhẫn đeo hằng ngày?
Được, nếu bao thể nằm sâu và không có vết nứt chạm mặt. Hãy chỉ cho thợ vị trí các bao thể lớn để họ đặt chấu tránh xa. Đá thuộc nhóm gần như luôn có bao thể như emerald thì nên dùng ổ che chắn tốt và tháo ra khi làm việc nặng.
Ảnh chụp có cho thấy được độ sạch không?
Ảnh chụp sản phẩm thường được chụp ở góc giấu bao thể và dưới ánh sáng làm viên đá rực lên. Video xoay chậm dưới ánh sáng ban ngày, kèm cận cảnh qua kính lúp, cho thấy độ sạch đáng tin hơn nhiều. Bạn có quyền xin quay thêm góc đáy.
Chữ "eye clean" trên mô tả tiếng Anh nghĩa là gì?
Đó là cách nói tiếng Anh của "sạch mắt thường": không thấy bao thể bằng mắt ở khoảng cách bình thường. Nó là nhận định của người bán, không phải một cấp do phòng lab cấp, nên vẫn cần tự xem hoặc xin video.
Đá có độ sạch cao có bền hơn không?
Thường ít điểm yếu hơn, nhưng độ bền chủ yếu do loài đá quyết định: độ cứng, độ dai, có cát khai hay không. Một viên topaz rất sạch vẫn có thể tách theo mặt cát khai nếu bị va mạnh, trong khi một viên sapphire có lụa vẫn chịu va đập tốt hơn nhiều.
