Xem một viên đá rời tại quầy cần ba thứ: kẹp đá để cầm, nền trắng để thấy màu thật, và ít nhất hai nguồn sáng khác nhau để thấy viên đá đổi thế nào. Trình tự hợp lý là nhìn màu bằng mắt thường trước, rồi tới độ sáng và tỉ lệ mài, rồi mới dùng kính lúp xem bao thể và mặt giác, cuối cùng là đo và ghi lại.
Xem đá có hệ thống giúp bạn khỏi bị cuốn theo ấn tượng đầu tiên dưới ánh đèn quầy, vốn được bố trí để đá nào cũng lấp lánh. Bài này đi qua dụng cụ, phép ứng xử ở quầy, cách cầm cho khỏi rơi, ánh sáng nên dùng và một trình tự xem khoảng mười phút cho mỗi viên đá.
Dụng cụ nên có khi đi xem đá rời
Phần lớn quầy bán đá rời có sẵn dụng cụ, nhưng mang theo đồ của riêng mình giúp bạn quen tay và chủ động hơn. Bộ tối thiểu gồm:
- Kẹp đá. Loại kẹp đầu nhọn có rãnh hoặc có khoá trượt để giữ chặt. Người mới nên dùng kẹp có khoá, vì lực tay chưa đều dễ làm viên đá bật ra.
- Kính lúp 10x. Loại ba thấu kính ghép cho hình ít méo màu. Mức phóng đại 10x là mức quen dùng trong nghề khi mô tả bao thể.
- Tờ giấy trắng gấp đôi và một tờ giấy kẻ dòng. Giấy trắng để xem màu, giấy kẻ để phát hiện cửa sổ.
- Đèn pin nhỏ ánh trắng. Dùng để chiếu xuyên viên đá từ bên cạnh, làm lộ bao thể và vết nứt.
- Khăn lau mềm không xơ. Lau dấu tay, vì dầu da tay bám trên mặt bàn làm viên đá mờ đi.
- Sổ nhỏ hoặc điện thoại để ghi. Ghi tên viên đá, số đo, ấn tượng màu và dấu riêng ngay lúc xem.
Không mang theo những thứ để thử đá bằng cách cào, đốt hay nhỏ hoá chất. Những phép thử đó vừa làm hỏng đá của người bán, vừa không cho kết quả đáng tin.
Phép ứng xử khi xem đá rời ở quầy
Xem trên khay hoặc trên giấy, không cầm lơ lửng. Mọi thao tác nên làm sát mặt khay có lót nỉ hoặc tờ giấy trắng. Viên đá rơi từ độ cao vài phân xuống khay mềm thì không sao; rơi xuống sàn thì có thể mẻ, lăn mất, và trách nhiệm thuộc về người đang cầm.
Mỗi lần chỉ mở một gói. Đá rời thường nằm trong giấy gói hoặc túi nhỏ có ghi chú. Mở hai gói cùng lúc rất dễ để lẫn viên này sang gói kia, nhất là khi đá cùng màu cùng cỡ. Xem xong viên nào, trả về gói viên đó rồi mới mở gói khác.
Hỏi trước khi dùng dụng cụ của mình. Một số người bán không thích khách đặt đá lên dụng cụ lạ. Câu hỏi lịch sự trước giúp cuộc xem đá thoải mái hơn và tránh hiểu lầm khi có sự cố.
Không đưa đá ra khỏi tầm mắt người bán. Đừng mang đá ra cửa sổ hay ra ngoài trời khi chưa được đồng ý. Nếu cần xem dưới ánh sáng tự nhiên, hãy đề nghị người bán cùng đi.
Ghi lại những gì đã xem. Khi xem nhiều viên, trí nhớ về màu rất dễ lẫn. Ghi số gói, số đo và một câu nhận xét giúp bạn so sánh sau đó mà không phải mở lại tất cả.
Cầm đá bằng kẹp sao cho khỏi bật
Người mới hay gặp nhất là cảnh viên đá bật khỏi kẹp và bay đi. Lý do thường là kẹp vào chỗ sai hoặc bóp quá mạnh. Cách cầm đúng là kẹp viên đá ở phần gờ, hai đầu kẹp đối diện nhau qua tâm viên đá, mặt bàn hướng lên. Với dáng oval hay giọt nước, kẹp theo chiều rộng thay vì chiều dài sẽ chắc hơn, vì đường gờ ở hai bên chiều rộng gần như song song.
Lực bóp chỉ vừa đủ giữ. Kẹp có khoá trượt giúp giữ lực ổn định mà ngón tay không phải gồng. Trước khi nâng lên, hãy nghiêng nhẹ kẹp ngay trên khay để thử: viên đá không xoay, không trượt thì mới nâng tới tầm mắt.
Để lật viên đá xem mặt đáy, đừng cố xoay trong kẹp. Hãy đặt viên đá xuống khay, nhả kẹp, dùng đầu kẹp lật viên đá, rồi kẹp lại. Thao tác chậm này an toàn hơn nhiều so với việc xoay viên đá giữa hai mũi kẹp, vốn là lúc đá hay bật nhất. Với đá có cát khai như topaz hay đá mặt trăng, càng không nên bóp mạnh vào một điểm.
Nguồn sáng nào cho thấy điều gì
Màu đá màu thay đổi theo nguồn sáng, nên xem dưới một loại ánh sáng là chưa đủ. Bảng dưới gợi ý những nguồn sáng thường có và thứ chúng giúp thấy:
| Nguồn sáng | Giúp thấy gì | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Ánh sáng ban ngày gián tiếp, gần cửa sổ, không nắng chiếu thẳng | Màu gần với cảm nhận chung nhất, độ sáng tự nhiên | Buổi trưa nắng gắt làm màu nhạt và chói |
| Đèn trắng dịu, nhiệt độ màu trung tính | So màu giữa các viên, thấy rõ cửa sổ và vùng tối | Nên là đèn khuếch tán, không phải bóng trần |
| Đèn vàng ấm | Cách viên đá trông vào buổi tối trong nhà | Làm đá đỏ, cam đẹp lên; đá xanh lam có thể tối lại |
| Đèn spot mạnh ở quầy | Độ lấp lánh, chớp sáng | Che khuyết điểm màu, làm đá nào cũng rực |
| Đèn pin chiếu từ cạnh | Bao thể, vết nứt, dải màu bên trong | Không dùng để đánh giá màu |
Với đá đổi màu như alexandrite hay một số garnet, việc xem dưới cả ánh ban ngày và đèn vàng là bắt buộc, vì độ đổi màu là phẩm chất chính của viên đá. Với các đá khác, sự khác biệt giữa hai nguồn sáng cũng cho bạn biết viên đá sẽ trông thế nào ở những nơi bạn hay đeo.
Trình tự mười phút cho một viên đá rời
Trình tự dưới đây sắp xếp từ cái nhìn tổng thể tới chi tiết. Đi đúng thứ tự giúp ấn tượng về màu không bị chi phối bởi những gì bạn thấy dưới kính lúp.
- Đặt viên đá trên giấy trắng, mặt bàn hướng lên. Nhìn bằng mắt thường dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, ghi một câu về màu: sắc gì, đậm hay nhạt, có ngả sắc phụ không.
- Nghiêng giấy chậm sang bốn phía, quan sát độ sáng: có vùng tối đứng yên không, có cửa sổ không. Chuyển sang giấy kẻ dòng để kiểm cửa sổ.
- Kẹp viên đá, nhìn nghiêng ngang tầm mắt để thấy phần đáy và gờ.
- Dùng kính lúp xem mặt trên: vết xước, mẻ gờ, độ cân đối của mặt giác. Sau đó xem bên trong: bao thể nằm ở đâu, có chạm mặt không.
- Chiếu đèn pin từ cạnh để thấy khe nứt và dải màu.
- Đổi sang đèn vàng ấm, nhìn lại màu bằng mắt thường, ghi nhận sự khác biệt.
- Đề nghị người bán cân và đo kích thước ba chiều trước mặt bạn; ghi lại số liệu.
- Chụp một ảnh viên đá trên giấy trắng kèm số gói để đối chiếu sau.
Xem nhiều viên liền nhau, mắt sẽ mỏi và cảm nhận màu lệch đi. Sau năm, sáu viên, hãy nghỉ vài phút, nhìn ra xa rồi mới xem tiếp.
Những tín hiệu nên chậm lại khi xem đá ở quầy
Phần lớn người bán đá rời làm ăn đàng hoàng, nhưng có vài tình huống mà người mua nên dừng lại, hỏi thêm hoặc hẹn hôm khác, thay vì quyết ngay:
- Chỉ được xem dưới đèn quầy. Người bán không đồng ý cho xem dưới ánh sáng ban ngày hay đèn trung tính, dù bạn đề nghị cùng đi tới gần cửa sổ.
- Không cân, không đo trước mặt. Số liệu chỉ được đọc từ một tờ giấy có sẵn, không đặt viên đá lên cân khi bạn hỏi.
- Viên đá được đổi gói liên tục. Nhiều gói mở cùng lúc, đá được chuyển qua lại, khó biết viên nào thuộc gói nào.
- Thúc ép thời gian. "Chỉ còn hôm nay", "khách khác đang đặt cọc", "giá này chỉ cho người quen" là những câu khiến bạn bỏ bớt bước xem.
- Lời khẳng định lớn không kèm giấy. "Không xử lý", "đá mỏ cổ", "hàng sưu tầm hiếm" được nói chắc nịch nhưng không có kết luận kiểm định, cũng không chịu ghi vào hoá đơn.
- Đóng gói khuất tầm mắt. Viên đá bạn chọn được mang vào trong để gói, rồi đưa ra một gói đã dán kín.
Gặp một trong các tín hiệu trên chưa có nghĩa là người bán gian dối. Nhưng đó là lúc bạn có quyền chậm lại, xin ghi rõ mô tả vào hoá đơn, hoặc để lần sau. Viên đá tốt vẫn còn đó; tiền đã trả cho viên đá sai thì khó lấy lại.
So hai viên đá với nhau cho công bằng
Khi phải chọn giữa vài viên, cách so công bằng nhất là đặt chúng cạnh nhau trên cùng một tờ giấy trắng, cách nhau một khoảng bằng chiều rộng một viên, cùng hướng mặt bàn lên. Đổi chỗ trái phải vài lần, vì mắt người có xu hướng thiên vị viên nằm ở một phía. Nếu hai viên khác cỡ, viên to thường được cảm nhận là đậm màu hơn, nên hãy tự nhắc mình điều đó.
Đừng so một viên dưới đèn quầy với viên khác dưới ánh cửa sổ. Đừng so viên đang nằm trên khay nỉ đen với viên nằm trên giấy trắng. Nền và ánh sáng thay đổi cảm nhận màu nhiều hơn người ta tưởng. Khi đã chọn ra một viên, hãy đặt nó cạnh viên đứng thứ hai một lần nữa dưới đèn vàng, vì bạn sẽ đeo nó cả ban ngày lẫn buổi tối.
Cuối cùng, nhìn lại sổ ghi. Một viên có màu đẹp hơn chút ít nhưng có vết nứt chạm mặt, hay một viên sáng hơn nhưng đáy sâu cần ổ cao, có thể không phải là lựa chọn hợp với mục đích. Quyết định tốt thường đến từ việc cân những dòng ghi đó, không phải từ khoảnh khắc viên đá lóe sáng dưới đèn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đeo găng tay khi xem đá rời không?
Không bắt buộc với đá cứng, nhưng găng tay vải mỏng hoặc lau tay sạch giúp không để lại dầu trên mặt đá. Với đá xốp như ngọc lam, opal hay đá có bề mặt dễ bám bẩn, nên tránh chạm tay trực tiếp. Dùng kẹp là cách giữ sạch đơn giản nhất.
Người bán không cho dùng kính lúp thì sao?
Hiếm có người bán đá rời đàng hoàng từ chối việc khách xem bằng kính lúp, vì đó là thao tác bình thường trong nghề. Nếu bị từ chối mà không có lý do hợp lý, hãy coi đó là một tín hiệu và cân nhắc việc mua ở nơi khác.
Xem đá bằng đèn pin điện thoại được không?
Được để chiếu xuyên tìm bao thể, nhưng đèn điện thoại thường ánh lạnh và rất mạnh, không hợp để đánh giá màu. Hãy dùng ánh sáng ban ngày gián tiếp cho màu, còn đèn điện thoại chỉ cho phần xem bên trong.
Làm rơi đá của người bán thì sao?
Hãy dừng mọi cử động, không bước đi để khỏi giẫm lên viên đá, báo ngay cho người bán và cùng tìm. Nếu viên đá mẻ hoặc mất, trách nhiệm thường thuộc về người đang cầm. Đó là lý do nên xem sát mặt khay và mỗi lần chỉ mở một gói.
Cần xem bao lâu thì đủ cho một viên?
Với một viên định mua, mười phút theo trình tự là hợp lý. Với đá giá trị lớn với bạn, có thể dành lâu hơn và hẹn quay lại xem dưới ánh sáng khác. Người bán tử tế thường hiểu rằng khách cần thời gian để quyết định một món không trả lại dễ.
