Một cặp đá rời tốt là hai viên khớp nhau về màu, cỡ, dáng mài và độ sáng khi đặt cạnh nhau, không chỉ là hai viên cùng loài cùng carat. Đá lô là nhiều viên bán chung theo tổng trọng lượng hoặc số viên; khi mua lô, việc cần làm là kiểm số viên, độ đều, và tìm những viên lạ lẫn vào.
Người mua đá rời để làm bông tai, vòng nhiều đá hay bộ trang sức sẽ gặp hai dạng hàng này. Chúng có cách xem riêng mà người quen chọn từng viên lẻ dễ bỏ qua. Bài này giải thích vì sao ghép đôi khó, cách xem một cặp, cách đọc mô tả lô, và những gì cần ghi trên hoá đơn khi mua số lượng.
Vì sao một cặp đá khớp nhau khó tìm hơn hai viên lẻ
Hai viên đá cùng loài, cùng mỏ, thậm chí cắt ra từ cùng một phôi vẫn có thể khác nhau. Màu đá màu phân bố không đều trong lòng phôi; một phần đậm hơn, một phần ngả sắc khác. Hướng mài ảnh hưởng tới màu nhìn thấy với những loài đá đa sắc. Chiều sâu khác vài phần mười milimet cũng làm một viên trông đậm hơn. Khi đeo hai bên tai, mắt người xem so chúng gần như tự động, nên chênh lệch nhỏ cũng lộ ra.
Vì thế, người buôn đá chọn cặp từ một nhóm nhiều viên, xếp cạnh nhau dưới cùng nguồn sáng, đổi chỗ, loại dần cho tới khi còn hai viên gần nhau nhất. Công việc này mất thời gian, và một cặp đẹp thường được bán như một đơn vị riêng. Nếu bạn mua hai viên lẻ ở hai thời điểm rồi mong chúng khớp nhau, khả năng thất vọng khá cao, nhất là với đá màu đậm hoặc đá có sắc phụ rõ.
Độ khớp cần thiết cũng tuỳ món. Bông tai nụ nhỏ cách nhau cả gương mặt, người xem ít khi so trực tiếp. Bông tai dài, đá to, hay hai viên đá bên cạnh viên chủ trên nhẫn ba đá thì nằm sát nhau trong một tầm mắt, đòi hỏi khớp chặt hơn. Biết món mình định làm giúp bạn quyết định nên khắt khe tới đâu.
Cũng nên biết rằng có những kiểu ghép không đòi hỏi giống nhau. Một số người cố ý chọn hai viên cùng loài khác sắc, như một viên sapphire xanh và một viên sapphire hồng, hoặc hai viên cùng màu khác dáng. Khi đó, tiêu chí khớp chuyển sang cỡ mặt nhìn và độ sáng: hai viên khác màu nhưng to bằng nhau, sáng như nhau vẫn trông có chủ ý, còn hai viên lệch cỡ thì trông như nhầm lẫn. Hãy nói rõ ý định này với người bán để họ chọn đúng hướng.
Cách xem một cặp đá rời
Khi người bán đưa ra một cặp, hãy xem nó như một đơn vị và so hai viên theo trình tự dưới đây:
- Đặt hai viên cạnh nhau trên giấy trắng, cùng hướng, cách nhau khoảng một viên. Nhìn từ trên xuống dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp.
- So màu: sắc, độ đậm, sắc phụ. Đổi chỗ trái phải hai, ba lần để mắt không thiên vị một phía.
- Nghiêng giấy chậm, xem hai viên có sáng lên và tối đi tương tự nhau không. Một viên có cửa sổ còn viên kia không là chênh lệch dễ thấy khi đeo.
- Đo ba chiều cả hai viên. Chiều dài và rộng nên gần như trùng; chiều sâu chênh nhiều sẽ khiến hai viên ngồi trong ổ ở độ cao khác nhau.
- Nhìn nghiêng so dáng đáy và gờ.
- Dùng kính lúp xem bao thể của từng viên, ghi lại dấu riêng để phân biệt viên trái viên phải về sau.
- Xem lại dưới đèn vàng ấm, vì có những cặp khớp dưới ánh ngày mà lệch dưới đèn trong nhà.
Một cặp đá hiếm khi khớp tuyệt đối. Mục tiêu là chênh lệch nhỏ tới mức không ai để ý khi bạn đeo, chứ không phải hai viên giống hệt dưới kính lúp.
Đá lô: những dạng thường gặp
Lô cỡ chuẩn. Nhiều viên mài cùng một cỡ tròn số, như tròn 3 mm hay oval 5 × 3 mm, dùng cho ổ đúc sẵn, vòng nhiều đá, nhẫn đính hàng. Điểm cần xem là độ đều cỡ và màu giữa các viên.
Lô đá nhỏ đếm viên. Đá rất nhỏ, thường dưới vài ly, dùng làm đá tấm viền quanh viên chủ hoặc rải trên mặt trang sức. Được bán theo tổng trọng lượng, kèm số viên ước lượng.
Lô hỗn hợp. Nhiều cỡ, nhiều dáng, đôi khi nhiều màu, bán chung. Hay gặp ở chợ đá và với người sưu tầm. Giá trị nằm ở việc chọn ra những viên dùng được, phần còn lại có thể không dùng tới.
Lô chọn sẵn theo bộ. Một nhóm viên được chọn cho một thiết kế cụ thể, như một vòng cổ đổi sắc từ nhạt tới đậm. Đây thực chất là nhiều cặp và nhiều dãy ghép lại, công chọn đáng kể.
Lô chưa phân loại. Đá mài xong chưa chia theo cỡ, màu. Người mua phải tự phân loại, chấp nhận tỉ lệ viên không dùng được.
Đọc mô tả một lô đá rời
Mô tả lô thường ngắn gọn, viết theo thói quen của người buôn. Bảng dưới giải thích những thông tin nên có và câu hỏi khi thiếu:
| Thông tin | Ý nghĩa | Nên hỏi nếu thiếu |
|---|---|---|
| Tổng trọng lượng | Cân cả lô, tính bằng carat | Cân trước mặt được không, sai số bao nhiêu |
| Số viên | Đếm hoặc ước lượng | Đếm chính xác hay ước theo cân |
| Cỡ | Một cỡ hoặc một khoảng cỡ | Các viên lệch cỡ tối đa bao nhiêu |
| Loài đá và nguồn gốc | Tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý không | Cả lô cùng một loại, hay có lẫn |
| Màu | Một tông hoặc khoảng tông | Có ảnh cả lô dưới ánh ban ngày không |
| Chất lượng mài | Mài chính xác hay mài nhanh | Có viên mẻ gờ, sứt góc không, tỉ lệ bao nhiêu |
Với đá nhỏ đếm viên, con số số viên ước theo cân có thể chênh với số đếm thật, vì từng viên nặng nhẹ khác nhau. Nếu bạn cần đủ số cho một thiết kế, hãy đếm hoặc xin người bán đếm.
Đá nhỏ đếm viên: cân, đếm và phần dự phòng khi gắn
Đá nhỏ dùng làm đá tấm có cách tính riêng. Vì mỗi viên chỉ nặng vài phần trăm carat, người buôn cân cả nhóm rồi suy ra số viên theo trọng lượng trung bình của cỡ đó. Phép suy này tiện nhưng không chính xác: một lô đá tròn 1,5 mm có thể chênh vài chục viên so với ước tính, tuỳ độ đều của mài. Với người cần đúng số viên cho một thiết kế, chênh lệch này là chuyện lớn.
Cách làm thực tế là xin đếm, ít nhất với lô bạn sẽ dùng hết. Người bán quen việc thường có khay đếm có rãnh, đếm nhanh hơn nhiều so với đếm tay trên giấy. Nếu không đếm được, hãy ghi rõ trên hoá đơn là số viên ước theo cân, kèm tổng trọng lượng chính xác, để về sau hai bên đối chiếu bằng cân.
Khi tính số viên cần mua cho một món trang sức, thợ thường cộng thêm một phần dự phòng, vì đá nhỏ hay bật mất khi gắn, có viên mẻ gờ phải bỏ, có viên lệch màu bị loại khi xếp hàng. Phần dự phòng bao nhiêu là tuỳ thợ và tuỳ kiểu gắn; hãy hỏi thợ trước rồi mới mua, thay vì mua vừa đủ rồi phải đi tìm thêm vài viên cùng màu, cùng cỡ, việc khó hơn nhiều so với tưởng tượng.
Tìm viên lạ lẫn trong lô
Rủi ro lớn nhất khi mua lô là những viên không đúng loại nằm lẫn bên trong. Đó có thể là viên tổng hợp lẫn vào lô tự nhiên, viên thuỷ tinh cùng màu, viên đã xử lý lẫn vào lô được nói là chưa xử lý, hoặc một loài đá khác trông giống. Với đá nhỏ, việc này khó phát hiện vì không ai đi soi từng viên một li. Người bán cũng không phải lúc nào cũng biết: lô đá có thể đã qua tay nhiều người trước khi tới quầy, và một viên lạ được trộn vào từ khâu trước vẫn nằm đó mà không ai để ý. Vì vậy, kiểm lô không nên được hiểu như một sự nghi ngờ nhắm vào người đang bán cho bạn.
Có vài cách giảm rủi ro mà không cần thiết bị phòng lab. Đổ lô ra giấy trắng, nhìn tổng thể dưới ánh ngày: viên lạ hay khác sắc hoặc khác độ sáng một chút. Dùng đèn pin chiếu qua từng nhóm: thuỷ tinh có khi lộ bọt khí tròn. Với những lô quan trọng, có thể chọn ngẫu nhiên vài viên để gửi kiểm định, như một phép thử đại diện; kết quả của vài viên không bảo đảm cho cả lô, nhưng nếu vài viên đó đã sai thì đó là tín hiệu rõ.
Một số loài đá có phản ứng khác nhau dưới đèn UV, giúp tách nhóm nhanh trong lô, nhưng đây là việc nên để người có kinh nghiệm làm và chỉ dùng để khoanh vùng, không để kết luận. Điều chắc chắn hơn cả là thoả thuận trước với người bán: nếu phát hiện viên không đúng mô tả trong một thời hạn, người bán đổi hoặc hoàn lại phần đó.
Ghi gì trên hoá đơn khi mua cặp hoặc lô
Hoá đơn cho đá cặp và đá lô cần chi tiết hơn hoá đơn một viên, vì về sau bạn sẽ phải chứng minh nhiều thứ cùng lúc:
- Loài đá, tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý không, áp dụng cho cả lô hay cho từng nhóm.
- Tổng trọng lượng, số viên, khoảng cỡ.
- Với cặp: trọng lượng và kích thước từng viên, ghi rõ là bán theo cặp.
- Ảnh cả lô hoặc cả cặp đính kèm, chụp trên nền trắng.
- Điều kiện đổi trả khi phát hiện viên không đúng mô tả, thời hạn phát hiện.
- Nếu cặp đá được chọn để khớp một viên bạn mang theo, ghi điều đó và mô tả viên mẫu.
Khi giao cặp đá hoặc lô đá cho thợ, ghi lại số viên và tổng trọng lượng trên biên nhận. Đá nhỏ rất dễ thất thoát vài viên trong quá trình làm, và chỉ con số trên giấy mới giúp hai bên đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua một viên rồi sau này tìm viên thứ hai cho đủ cặp không?
Có thể, nhưng hãy chuẩn bị tinh thần là sẽ mất công và có khi không tìm được viên khớp. Nếu biết trước mình cần một cặp, mua cặp đã được chọn sẵn thường hợp lý hơn. Nếu đã có một viên, mang nó theo để so trực tiếp, đừng so bằng ảnh.
Hai viên trong cặp khác nhau vài phần trăm carat có sao không?
Thường không sao. Điều quan trọng là kích thước mặt nhìn và màu khớp nhau. Hai viên có thể khác nhau chút ít về trọng lượng do phần đáy, mà khi đeo vẫn trông như nhau.
Đá lô cỡ chuẩn có đều hoàn toàn không?
Không hoàn toàn. Đá mài số lượng có sai lệch nhỏ về cỡ và tỉ lệ. Với ổ đúc sẵn, chênh lệch nhỏ thường được thợ xử lý bằng cách chỉnh chấu. Nếu thiết kế cần đều chặt, hãy nói với người bán để được chọn kỹ hơn.
Mua lô hỗn hợp có lợi gì?
Với người sưu tầm hay người học xem đá, lô hỗn hợp cho nhiều mẫu để quan sát, so sánh. Với người cần làm trang sức cụ thể, lô hỗn hợp thường có tỉ lệ viên dùng được thấp. Đừng mua lô hỗn hợp với kỳ vọng tìm được viên quý lẫn bên trong.
Làm sao giữ đá lô không bị lẫn sau khi mua?
Chia đá thành từng nhóm cỡ, mỗi nhóm một gói hoặc một ngăn, ghi số viên và tổng trọng lượng lên gói. Mỗi lần lấy ra dùng, ghi lại số viên đã lấy. Cách làm giống người giữ kho nhỏ, đơn giản mà tránh được thất thoát.
